انجمن ایرانی تاریخ مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ) 2783-2120 17 66 2026 02 20 Mirza Agha Khan Kermani's approach and attitude towards the history of the Safavid period رویکرد و نگرش میرزا آقاخان کرمانی نسبت به تاریخ دورة صفویه 85 106 244957 10.22034/chs.2026.558383.1141 FA علی سالاری شادی دانشیار گروه تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران. Journal Article 2025 11 08 Mirza Agha Khan Kermani was a critic of tradition and one of the first intellectuals to gain fame in the Constitutional Revolution. He had a religious and traditional education, but due to encountering various modern and traditional ideas, he had critical approaches towards the traditional world of the era and its history. Therefore, he had problems and challenges with the rulers of the cities of Kerman and Isfahan, and went to Tehran and then to Ottoman, where, while being very active, he finally died on charges of plotting to assassinate Nasser al-Din Shah. He adopted a critical and biting tone towards any issue that had no relation to the modern world or ancient Iran. Now, the question is, what is Kermani's critical view and attitude towards the history of Iran, and especially the history of the Safavids, which he considered to be in line with the unfortunate history of the Islamic period? In the meantime, how did he conceive of the Safavid government and how did he formulate its characteristics and results? The author, using a descriptive-analytical method, comes to the conclusion that despite his sharp and biting criticisms, Kermani lacks a coherent and even scholarly idea. In his study of Safavid history, he expressed his critical tone with a one-dimensional, simplistic, and superficial approach. It seems that the main reason for Kermani's approach is a kind of confusion of historical thought in criticism and a lack of proper knowledge of history in the sense of scholarly study. In his opinion, the Safavids were close to the modern era, but due to superstitions, they were unable to be consistent with the West. Such a stance on the issue is very superficial and results from ignoring its fundamental issues. In his study of the superstitious aspect of Safavidism, he did not realize that superstitions were not cause and effect, but rather were themselves the effect of a deeper context <span lang="AR-SA">میرزا آقاخان کرمانی از ناقدان سنت‌شکن و از نخستین روشنفکرانی بود که در مشروطیت نام و آوازه‌ای یافت. او تحصیلات دینی و سنتی داشت، اما به‌خاطر مواجه‌شدن با اندیشه­های مدرن و سنتی، رویکردهایی انتقادی نسبت به دنیای سنتی عصر و تاریخ آن داشت؛ ازاین‌رو با حاکمان شهرهای کرمان و اصفهان دچار چالش شد و راه به تهران وسپس عثمانی کشید ودر آنجا ضمن فعالیت فراوان درنهایت جان بر سر تهمت قتل ناصرالدین‌شاه گذاشت. او نسبت به هر موضوعی که نسبتی با دنیای مدرن و یا ایران باستان نداشت، لحنی انتقادی و گزنده درپیش گرفت؛ حال، مسئله این است که نگاه و نگرش انتقادی کرمانی نسبت به تاریخ ایران و به‌ویژه تاریخ صفویه که آن را در راستای تاریخ غیرفرخندة دورة اسلامی می‌شمرد</span><span lang="FA">،</span><span lang="AR-SA"> چیست؟ و در این میان حکومت صفوی را چگونه تصور و مشخصات و نتایج حاصل از آن را چگونه صورت‌بندی کرده است؟ نگارنده با رویکرد توصیفی </span><span lang="AR-SA">–</span><span lang="AR-SA">تحلیلی به ایـن نتیجـه می‌رسد که کرمانی باوجود انتقادات تند وگزنده، فاقد ایده­ای منسجم و حتی محققانه است؛ او در بررسی تاریخ صفویه لحن انتقادی خود را با رویکردی تک‌ساحتی، ساده‌انگارانه و سطحی بیان کرد. </span><span lang="FA">به‌نظر علت اصلی رویکرد کرمانی نوعی آشفتگی فکر تاریخی در نقد و نداشتن شناخت درست از تاریخ به معنای بررسی محققانة آن است؛ به زعم او، صفویه به عصر جدید نزدیک بودند، اما به‌خاطر خرافات قادر به همسانی با غرب نشدند. این‌گونه موضع‌گیری در قبال مسئله بسیار سطحی و ناشی از بی‌توجهی به مسائل بنیادی آن ناهمسانی است. او در بررسی وجه خرافی صفویه متوجه آن نشدکه خرافات علت و عاملیت نداشت؛ بلکه خود معلول بستری عمیق‌تر بود.</span> https://www.chistorys.ir/article_244957_b13dbf58acecd17accd612b2c6b57a54.pdf