https://www.chistorys.ir/ مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ) fa daily 1 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 Sat, 22 Nov 2025 00:00:00 +0330 https://www.chistorys.ir/article_236392.html این پژوهش با رویکردی کیفی و نشانه‌شناسی انتقادی به تحلیل بازنمایی‌های تصویری از رضاشاه در کتاب‌های درسی تاریخ دوره پهلوی در تمامی مقاطع تحصیلی می‌پردازد و می‌کوشد سازوکارهای ایدئولوژیکی را که از طریق آن‌ها قدرت سیاسی و هویت ملی‌گرایانه به دانش‌آموزان منتقل می‌شود، آشکار سازد. مسئله این تحقیق آن است که تصاویر کتاب‌های درسی نه صرفاً بازتاب رویدادها و شخصیت‌های تاریخی، بلکه متونی ایدئولوژیک‌اند که در لایه‌های ثانویه معنایی، پیام‌های هژمونیک دولت را بازتولید می‌کنند. این تحقیق به دنبال پاسخ به این سوال است که تصاویر کتاب‌های درسی تاریخ پهلوی چگونه با بازنمایی مدرنیته، اقتدار رضا شاه و الگوهای نظم و اطاعت، در مقام یک دستگاه ایدئولوژیک به تثبیت گفتمان رسمی دولت پهلوی در ذهن دانش‌آموزان عمل می‌کنند؟ چارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم دلالت مرتبه اول و دوم رولان بارت و نظریه «دستگاه‌های ایدئولوژیک دولت» لویی آلتوسر استوار است؛ بر این اساس، تصاویر در سه سطح «میراث تجددی» (نوسازی و مدرنیزاسیون)، «میراث شخصیتی» (چهره و اقتدار فردی) و «میراث رفتاری» (نظم و مناسک اجتماعی) تحلیل می‌شوند. منابع اصلی تحقیق مجموعه کتاب‌های درسی تاریخ پهلوی است که از طریق کتابخانه دیجیتال آیت‌الله بروجردی و سایر پایگاه‌های اسنادی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تصاویر رضاشاه در این متون با حذف تضادهای اجتماعی و سیاسی، چهره‌ای قهرمانانه و معمارگونه از وی ارائه داده و در خدمت تثبیت گفتمان ملی‌گرایانه و دولت‌محور پهلوی قرار می‌گیرند. پژوهش حاضر با پر کردن خلأ موجود در مطالعات تاریخ آموزش، به فهم عمیق‌تر پیوند میان تصویر، ایدئولوژی و ملت‌سازی در ایران معاصر یاری می‌رساند. https://www.chistorys.ir/article_237775.html بازار به عنوان عنصر کلیدی و نمونه ای تمام عیار از نمود شهر های تاریخی و منظر صوتی آن به عنوان در بردارنده نشانه های احساسی ادراکی که در مکان و زمان خاصی جاری بوده ، اهمیت خاصی دارد . در این مقاله به بررسی تغییرات فضا شنیداری بازار تبریز در سیر تاریخی پیش از دوره مدرن پرداخته شده است . این مقاله با استفاده از روش کتابخانه ای و با واکاوی اطلاعات سفرنامه ها ، و نقشه های تاریخی تبریز ، اسناد و گزارشات حکومتی و ... مربوط به دوره های تاریخی پیش از مدرن به عنوان داده های پایه استخراج شده و طبق مولفه های نظریه های منظر صوتی مورد تحلیل قرار گرفته است . نتایج نشان میدهد که منظر صوتی بازار تبریز در دوره های تاریخی دارای اصوات معنادار بیشتری نسبت به محیط های مشابه در همان دوران است و همین مسئله در حال حاضر نیز برقرار است . همچنین مولفه هایی مانند مانند فعالیت کاربری هایی مانند مساجد و مقابر ، حمام ها و زورخانه ، مشاغل مستقر و غیر مستقر ، دست فروش ها ، رویداد های اجتماعی ، حضور دوره گرد ها و تفریحات مردم ، حضور گویش ها و لهجه های متفاوت ، صدای ساخت و ساز ، حضور عناصر طبیعی در محیط بازار و صداهای مربوط به مدیریت و نگهداری بازار تکه اصوات کلیدی بودند که از منظر صوتی تاریخی قابل خوانش بوده اند ، که استمرار منظر صوتی خوانا در سراسر بازار نشان می دهد که محیط پویایی بوده است . https://www.chistorys.ir/article_239754.html نهاد آموزش عالی در سال‌های پایانی عصر پهلوی با مرکزیت استان کرمانشاه در نواحی غربی ایران تاسیس شد. استان ایلام که جزو استان‌های تازه تأسیس و محروم کشور بود که برای نخستین بار شاهد تأسیس اولین کانون آموزش عالی در سطح کارشناسی و در رشته تخصصی دامپروری و بر بستر دانشکده علوم کرمانشاهان بود. با توجه به پیشینه تاریخی، وضعیت جغرافیایی و آب و هوایی، وجود مراتع و رواج فرهنگ و معیشت گله‌داری، این استان بستر مناسبی برای نوسازی حیات دامپروری و تولید فرآورده‌های لبنی بشمار می آمد. تحقق این امر نیازمند دانش تخصصی و فنی نوین در پرورش دام و فرآورده های دامی بود. پژوهش حاضر برای نخستین بار چگونگی تأسیس دوره آموزش عالی در قالب دانشکده دامپروری ایلام به عنوان شاخه ای از دانشگاه رازی را در استان ایلام مورد بحث و بررسی قرار داده است یافته‌های پژوهش نشان داده که نخستین سیاستگذاری‌های علمی برای آموزش عالی در استان ایلام با مطالعات میدانی تیم هایی از آموزش عالی ابتدا در قالب دانشکده علوم کرمانشاهان و سپس به عنوان پردیس دانشگاه رازی به عنوان مهمترین کانون های آموزش عالی در غرب کشور و با همکاری دانشگاه اکرون امریکا صورت گرفته است. بر این اساس سنگ بنای نخستین مؤسسه آموزش عالی در استان ایلام نهاده شد و دانشکده دامپروری ایلام به عنوان یکی از دانشکده‌های اقماری دانشگاه رازی، از سال 1355 بطور رسمی روند ورود آموزش عالی به استان ایلام را هموار ساخت. نتایج همچنین نشان داده است که تاسیس دانشکده مذکور با چالش های جدی مواجه بوده است؛ فقدان بسترهای مناسب آموزشی،کمبود زمین، آب، تجهیزات آزمایشگاهی و آموزشی، نیروی انسانی متخصص و بحران سیاسی سالهای پایانی حاکمیت پهلوی، پردیس دانشکده دامپروری ایلام را با مشکلات فراوان روبرو ساخت و اما با وجود این مشکلات، تأسیس این پردیس مدخلی برای توسعه آموزش عالی در این استان و تأسیس دانشگاه ایلام در دو دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی شد. https://www.chistorys.ir/article_241742.html مواجهه هر نظام حکومتی با میراث و تاریخ حکومت پیشین همواره می‌تواند چالش برانگیز باشد و این مسئله در دوره معاصر با توجه به نقش پر‌رنگ افکار عمومی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. دولت پهلوی که پس از قاجاریه روی کار آمد توجه خاصی به همسان‌سازی و تربیت افکار عمومی مردم از طریق نهادهایی چون آموزش و پرورش داشت. از آنجا که یکی از مهم‌ترین روش‌های جهت‌دهی به سیستم آموزشی، تدوین کتب درسی است، پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی کتب درسی آموزش تاریخ در عصر رضاشاه می‌پردازد تا حجم، ویژگی‌ها و مضامین اصلی مربوط به تاریخ دوره قاجار در آن کتاب‌ها آشکار گردد و به این سوال پاسخ داده‌شود که نظام آموزشی حکومت رضا شاه در دوره‌ها و مقاطع مختلف تحصیلی، چه تصویری از عصر قاجار ارائه می‌نمود؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در کتاب‌های درسی دوره‌ ابتدایی، توجه نسبتاً اندکی به عصر قاجار شده است؛ اما در دوره‌ دبیرستان، با وجود اختصاص حجم قابل‌توجهی از مطالب به تاریخ قاجار، سوگیری‌ها عمدتاً در سطح واژگان و اصطلاحات زبانی دیده می‌شود. در واقع، تکثر نویسندگان کتب درسی و در نظر گرفتن رابطه متقابل رویدادها و روایت‌ها، امکان تحریف آشکار وقایع را، به جز در مباحث پس از انقلاب مشروطه، محدود می‌ساخت. نکته آخر اینکه، سوگیری‌هایی که با روایت کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به اوج می‌رسند، تا سال ۱۳۱۷، بیش از آنکه ناشی از یک ساختار نظارتی رسمی باشند، برآمده از هراس پایگاهی نویسندگان و پیروی آن‌ها از گفتمان مسلط آن دوره بوده‌اند. با این حال، پس از این تاریخ، وزارت فرهنگ تلاش منسجمی را برای ارائه یک روایت واحد از طریق تلفیق گزینش متون از پیش موجود و بازنویسی برخی روایت‌ها آغاز کرد. https://www.chistorys.ir/article_242144.html در دورۀ صفوی، به‌ویژه از عهد شاه عباس اول (1038-996ق / 1629-1587م) تا سقوط اصفهان در (1135ق / 1722م)، با گسترش تعاملات خارجی ایران، زبان به‌مثابۀ ابزاری راهبردی در مناسبات دیپلماتیک و سیاسی اهمیت روزافزونی یافت. در این بستر، مترجمان صرفاً نقش مفسران زبانی نداشتند، بلکه به‌عنوان کنشگرانی میان‌فرهنگی در فرآیند ارتباطات دیپلماتیک، فرهنگی و حتی ایدئولوژیک میان ایران و غرب ایفای نقش ‌کردند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ منابع کتابخانه‌ای، به‌ویژه سفرنامه‌های اروپایی، در پی آن است که نقش و جایگاه مترجمان را از دورۀ سلطنت شاه عباس اول تا سقوط اصفهان بررسی کند. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که بسیاری از مترجمان فعال در دربار صفوی، اتباع اروپایی مسیحی یا نومسلمانی بودند که با اقامت طولانی‌مدت در ایران به زبان‌های رایج در ایران و آداب و رسوم ایرانی مسلط شده بودند. بررسی نمونه‌هایی چون پتروژوزف‌آ روزاریو ، ماره و رافائل دومان نشان می‌دهد که این افراد صرفاً مترجم نبودند، بلکه در جایگاه واسطه‌گرانی آگاه از مسائل مختلف ایران، نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم پیچیدۀ سیاسی، تجاری و فرهنگی میان ایران و اروپا ایفا می‌کردند و در عمل، بخشی از فرایند تولید و بازتولید معنا در مناسبات دیپلماتیک صفویان به شمار می‌رفتند. https://www.chistorys.ir/article_242197.html در جوامع مختلف، هویت جنسیتی به عنوان برساخت اجتماعی، در گروههای مختلف در سطحی فراتر از تفاوتهای بیولوژیکی عمل می کند. جنسیت در بازتعریف تمایزات اجتماعی، نقش ها و عملکردها، نقش موثری دارد. بازنمایی جنسیت در جوامع سنتی، مساله ای است که از لابلای متون تاریخی قابل مشاهده است. هدف این پژوهش، مطالعه وضعیت زنان در نظام سیاسی عصر تیمور می باشد. یافته های پژوهش نشان داد که جنسیت و هویت جنسیتی در عصر تیموری تحت تاثیر و تاثر نظام قبیله ای و مرد سالار بوده است. زنان از آغاز ظهور تیمور در تنگاتنگ جنگها، بدون تفکیک جنسیتی در عرصه اجتماع حضور می یافتند. بنابراین هویت آنان در کنار مردان و در درون قبیله شکل می گرفت. همین امر باعث شد کارکرد آنان در عرصه های سیاسی- نظامی، جلوه بیشتری یابد. ساختار حکومت تیموری که براساس ازدواج با زنان قبایل مهم شکل گرفته بود، فرصتی ایجاد کرده بود تا استراتژی زنان از جنگاوری گرفته تا سیاست و حتی شفاعت در جهت صلح و رفاه قبیله و حکومت موفقیت آمیز گردد. آنها توانستند علی رغم تبعیض جنسیتی با ساز و کارهای زنانه و تجلی ظرافت زنانه قدرت خود را در جامعه پدرسالار عصر تیمور و درون دستگاه تیموری نشان دهند. در این پژوهش، به طور مشخص تنها به دوران تیمور به عنوان موسس سلسله تیموری پرداخته شده است