مطالعۀ نسبت ساختار و مضمون در نگاره‌های مانوی نمونۀ موردی دو بیرق و دو کاغذنگاره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه نقاشی دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

2 کارشناس ارشد گروه نقاشی دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

چکیده
نگاره‌های مانوی برای نشان‌دادن آیین و آموزه‌های دینی مانویت طراحی و تصویرسازی می‌شدند. تقریباً تمامی آثار مانوی اعم از دیوارنگاره، کاغذ‌نگاره، بیرق‌نگاره و طومارنگاره در ساختار و مضمون یکی‌اند و برای ترسیم هدف والای این دین که رسیدن روح انسان به بهشت روشنی و درنهایت رستگاری است خلق می‌شدند. هنرمند مانوی برای نشان‌دادن این هدف بیشتر به پیکره‌های انسانی توسل جسته و آن‌ها را با اصول ترسیمی و ترکیب‌بندی ویژه که تقریباً برای تمامی نگاره‌ها درنظرداشت اجرا کرده است. در واقع، پیکره‌های انسانی نقش اساسی در نشان‌دادن مضمون و شکل‌گیری ساختار نگاره‌ها داشتند تا جایی‌که عناصر دیگر در نگاره‌های مانوی بسیار کم‌رنگ‌اند و گاهی اصلاً وجود ندارند. هدف این پژوهش بررسی مضمون و شناخت تمهیدات هنرمند مانوی در ایجاد ساختار نگاره‌ها است. سؤال اصلی پژوهش این است که نگاره‌های مانوی براساس چه مضامینی طراحی شده‌اند و چه نسبتی بین ساختار و مضمون وجود دارد؟ رویکرد این پژوهش توصیفی تحلیلی است و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی نمونه‌های موجود انجام شده است. شیوة تحلیل آثار براساس بررسی اصول و قواعد تجسمی به‌کاررفته در ویژگی‌های ظاهری چهار نگارة مانوی صورت گرفته است. بر پایة یافته‌های پژوهش می‌توان گفت مضمون بیشتر نگاره‌های مانوی در مورد نور و راه‌های رهایی روح از ظلمت و رسیدن به بهشت است. هنر دورة مانوی نظام ساختاری منسجمی دارد و نگاره‌ها دارای پلان‌بندی و تقسیم‌‌بندی‌اند که این پلان‌بندی صفحه‌ای با توجه به مضمون، نقش‌های انسانی و جایگاه نقش‌های انسانی در هر نگاره صورت می‌گرفت.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Studying the relationship between structure and theme in Manichaean paintings; a case example of two flags and two paper painting

نویسندگان English

Elaheh Panjehbashi 1
zeinab mohammadjani divkolaei 2
1 Master of Political Science, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 Master of Painting, Department of Painting, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

Manichaean paintings were designed and illustrated to show Manichaean religion and religious teachings. Almost all the works of Manichaeism, including wall paintings, paper paintings, flag paintings, and scroll paintings, are the same in structure and theme, and they were created to depict the supreme goal of this religion, which is the reaching of the human soul to a bright heaven and ultimately salvation. To show this goal, the Manichaean artist resorted to human figures and executed them with drawing principles and special composition that he had in mind for almost all the paintings. In fact, human figures played an essential role in showing the theme and forming the structure of paintings to the extent that other elements are very faint in Manichaean paintings and sometimes they don't exist at all. The purpose of this research is to investigate the theme and to understand the Manichaean artist's arrangements in creating the structure of paintings.
The main question of the research is, what are the themes of Manichaean paintings based on and what is the relationship between structure and theme? The approach of this research is descriptive and analytical and it has been done by using library sources and examining the existing samples. The method of analysis of the works is based on the examination of the visual principles and rules used in the external characteristics of the four Manichaean paintings. Based on the findings of the research, it can be said that the theme of most of Manichaean’s paintings is about light and the ways of liberating the soul from darkness and reaching heaven. The art of the Manichaean period has a coherent structural system, and the paintings have planning and division, and this page planning was done according to the theme, human roles, and the position of human roles in each picture.

کلیدواژه‌ها English

Manichean paintings
theme
structure
human figures
composition
ابن ندیم، محمدبن اسحاق (1381)، الفهرست، ترجمة محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
اسماعیل‌پور، ابوالقاسم (1400)، اسطورة آفرینش در کیش مانی، چاپ سوم، تهران: چشمه.
امینیان، نریمان، بنی اردلان، اسماعیل (1401)، «بررسی آثار هنری مانوی بازیافته از غرب چین با نگاهی به دو مفهوم رهایی و بازگشت نور»، پژوهش‌های ادیانی، دورۀ 10، شمارۀ 20، صص 180-203.
بهار، مهرداد (1386)، ادیان آسیایی، چاپ ششم، تهران: چشمه.
تاردیو، میشل (1400)، مانویت، ترجمة سید احمدرضا قائم مقامی، زهرا مؤدب، سمیه فرجی، الهه گل بستان، چاپ اول، تهران: نشر ثالث.
رمضان ماهی، سمیه، بلخاری، حسن (1388)، «تأثیر هنر ایران کهن بر مکتب شیراز دوران آل اینجو»، کتاب ماه هنر، شمارۀ 134، صص 34-43.
ساربان نژاد، محسن، رضایتی، زهرا (1400)، «بام ایزد (رازیگرِ بزرگ)؛ ایزد هنر و معماری در الهیات و اساطیر مانوی»، مطالعات ادیان و عرفان تطبیقی، دورۀ 5، شمارۀ 2، صص 21-38.
سلامی، ارژنگ (1397)، تحلیل تأثیر اسطوره‌های ایرانی بر نگاره‌های مانوی (مطالعه موردی: اسطوره آفرینش)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشتۀ پژوهش هنر، تهران: دانشگاه علم و فرهنگ.
شروو، پرادزاکتور (1396)، عناصر ایرانی در کیش مانوی، ترجمه محمد شکری فومشی، چاپ دوم، تهران: طهوری.
صحنه، خلیل اله (1397)، تأثیرات آیین مانوی در ماوراءالنهر و ترکستان (آسیای مرکزی) در قرون نخستین اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته تاریخ عمومی جهان، دانشگاه تبریز.
فولتس، ریچارد (1396)، دین‌های ایران باستان، ترجمة امیر زمانی، چاپ اول، تهران: دیبایه.
کریستن سن، آرتور (1382)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمة رشید یاسمی، تهران: انتشارات صدای معاصر.
کلیم کایت، هانس یوآخیم (1396)، هنر مانوی، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل‌پور، چاپ اول، تهران: هیرمند.
مایل هروی، نجیب (1372)، کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: مؤسسة چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
میرزایی، سونیا (1399)، «هنر مانوی: نگاهی به یافته‌های قدیم و جدید و اهمیت نگرش‌های گوناگون در مطالعه هنر مانوی»، گلستان هنر، شمارۀ 22، صص 22- 43.
ویدن گرن، گئو (1390)، مانی و تعلیمات او، ترجمة نزهت صفای اصفهانی، تهران: مرکز.
Eliade, M (2005), Encyclopedia of Religion (16 Volumes), New York: Macmillan Publishers
Gulácsi, Z (2016), Mani’s Pictures: the didactic images of the Manichaeans from Sasanian Mesopotamia to Uygur Central Asia and Tang-Ming China, Boston: Brill.
Gulácsi, Z (2005), Mediaeval Manichaean Book Art: A Codicological Study of Iranian and Turkic Illuminated Book Fragments from 8th–11th Century East Central Asia, Boston: Brill.
Heuser, M & Klimkeit, H-J (1998), Studies in Manichaean literature and art, Boston: Brill.
Hitzel, F (2013), 14th International Congress of Turkish Art (Paris, Collège de France, 19-21 September 2011), Paris: Collège de France.
دوره 15، شماره 57 - شماره پیاپی 57
پاییز 1402
پاییز 1402
صفحه 33-66

  • تاریخ دریافت 27 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 15 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 15 اسفند 1402
  • تاریخ انتشار 17 اسفند 1402