بازیابی باغ‌های قصبه شاه عبدالعظیم در دوره قاجار با استناد به متن‌های تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معماری و مرمت، واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
در دوره ناصرالدین شاه قاجار فعالیت‌های عمرانی زیادی در شهر ری (قصبه شاه عبدالعظیم) صورت گرفت که از جمله آن‌ها ساخت تعدادی باغ بود. وجود نام باغ‌های بسیار در متن‌های تاریخی این دوره، نشان از فراوانی آن‌ها دارد، اما با تخریب‌ها و ساخت و سازهای گسترده و گسترش و یکپارچگی تهران و ری در دوره مدرن، حتی نام بسیاری از این باغها نیز باقی نمانده است. این پژوهش نخست در پی یافتن نام و نشان این باغ‌ها و در مرحله بعد مکان‌یابی آن‌ها در شهر ری معاصر است تا ضمن معرفی، بتوان گام نخست را برای حفاظت از بقایای این بناهای تاریخی برداشت. در این پژوهش با مطالعه متن‌های تاریخی و یافتن سرنخ‌هایی از موضوع و در ادامه بررسی تصویرهای هوایی قدیمی تلاش شده است مکان باغ‌ها در صورت امکان پیدا شود. این پژوهش نشان می‌دهد دست کم سیزده باغ در اطراف این قصبه کوچک ساخته شده بود. از این تعداد، تنها بخش‌هایی از شش باغ طغرلیه، طوطی، ملک‌التجار، حسین‌آباد، صفائیه و دولت‌آباد در حال حاضر باقی است. از سایر باغ‌ها یا تنها نامشان مشخص شده و جایشان پیدا نشده است و یا با وجود پیدا شدن مکان، کاملاً تخریب شده‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Qajar gardens in Šāh ʽAbd al-ʽAẓim borough

نویسنده English

siavash doroodian
Assistance professor of Islamic Azad University Science and Research Branch
چکیده English

Knowing historical gardens in a city as an architectural element will lead to a better understanding of the history and identity of that city.  During the time of Nāṣer al-Din Shah Qajar, many construction works were done in the Shah ʿAbd al-ʿAẓim's borough, including the construction of a number of gardens there.This research first sought to find the names of these gardens and in the next step to find them in the contemporary city of Rayy, so that by introducing them, the first step to protect the remains of these important historical documents can be taken.The main method of this research is to study historical texts and find clues about the subject, and then by examining historical air photographs, an attempt was made to find the location of the garden if possible. In the following, by placing the location of the gardens on the aerial map of the city of Rayy (Map of the year 1968 of Topography Organization), the relationship between the gardens and this city and their spatial relationship with each other is shown.This research shows that at least thirteen gardens were built around this borough. Out of this number, only parts of the five gardens of Ṭoġroliye, Ṭūṭi, Malek Al-Tojjār, Ḥussain Ābād and Daulat Ābād are currently left. The rest of them are either only identified by name and their location has not been found, or they have been completely destroyed despite their location being found.

کلیدواژه‌ها English

Iranian Garden
The city of Rayy
Shah Abdul Azim borough
Qajar dynasty
سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)، سند شمارة 51731/310  قابل دسترسی از نشانی:
سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)، سند شمارة ۹۶۱/296/‏‫۹۵ قابل دسترسی از نشانی:
سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)، سند شمارة ۳۸۷۴۰/۳۱۰ قابل دسترسی از نشانی:
سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)، سند شمارة 927/298  قابل دسترسی از نشانی:
سازمان نقشه‌برداری کشور- تصویرهای هوایی سال 1335 به شمارة 115 5001 56 و 191 56 5001 و تصویر هوایی سال 1381 به شمارة 60 21 2840 81
سازمان نقشه‌برداری کشور- نقشه‌های هوایی سال 1347 – بلوک 31، ستون های 3 و 4 و 5، ردیف‌های A, B, C
آنه، کلود (1369)، خاطرات سفر کلود آنه در آغاز مشروطیت، ترجمة ایرج پروشانی، تهران: انتشارات معین
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1374)، المآثر و الآثار، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1385)، روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه، به کوشش ایرج افشار، تهران: انتشارات امیرکبیر
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1368)، مرآت­البلدان جلد چهارم، به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: انتشارات دانشگاه تهران 
افروند، قدیر؛ خسرو پوربخشنده (1381)، گزارش پژوهشی بررسی و شناسایی آثار باستانی و تاریخی فرهنگی حوزه فرمانداری ری(جلد دوم)، (منتشر نشده)، موجود در ادارة کل میراث فرهنگی استان تهران
افشار، حسنعلى­خان (1382)، سفرنامة لرستان و خوزستان افشار، تصحیح حمیدرضا دالوند، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
افضل‌الملک، غلامحسین (1361)، افضل­التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام­مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران
افضل‌الملک، غلامحسین (۱۳۸۴)، سفرنامة قم، تصحیح و تحقیق زهرا اردستانی، قم: انتشارات زائر
اورسل، ارنست (1382)، سفرنامة قفقاز و ایران، ترجمة علی­اصغر سعیدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
بامداد، مهدی (1347)، شرح حال رجال ایران (جلد دوم)، تهران: زوار
بنجامین، ساموئل گرین ویلز (1363)، ایران و ایرانیان، ترجمة رحیم رضازاده ملک، تهران: نشر گلبانگ
بیانی، بهمن (1387)، کتابچة قبالجات خزانة مبارکه، املاک حاجی میرزا آقاسی، خالصه‌جات و موقوفات دیوان اعلی، به کوشش بهمن بیانی و منصوره اتحادیه (نظام‌مافی)، تهران: نشر تاریخ ایران
پولاک، یاکوب ادوارد (1368)، سفرنامة پولاک، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی
پیرزادة نائینی، محمدعلی (1342)، سفرنامة حاجی پیرزاده، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
خان ملک ساسانی، احمد (بی‌تا)، سیاستگران دورة قاجار، تهران: نشر بابک
دیولافوا، ژان (1371)، ایران کلده و شوش، ترجمة علی­محمد فره­وشی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
سدیدالسلطنه، محمدعلی­خان (1362)، سفرنامۀ سدیدالسلطنه، تصحیح احمد اقتداری، تهران: انتشارات به نشر
سردار ظفر بختیاری، خسروخان (1372)، «خاطرات حکومت اصفهان و سفر فرنگ»، به کوشش سیروس سعدوندیان، در: تاریخ معاصر ایران، کتاب پنجم، تهران: مؤسسة پژوهش و مطالعات فرهنگی
سرنا، کارلا (1362)، سفرنامة مادام کارلا سرنا، ترجمة علی­اصغر سعیدی، تهران: انتشارات زوار
سلطان­زاده، اوتس (1973)، «ایران معاصر»، ترجمة ط. ن، در: اسناد تاریخى جنبش کارگرى، سوسیال دموکراسى و کمونیستى ایران- جلد چهارم، فلورانس: انتشارات مزدک. قابل دسترسی در سایت آرشیو اسناد اپوزیسیون ایران
سلیمانی، کریم (1379)، القاب رجال دورة قاجار، تهران: نشر نی
عضدالملک، علیرضاخان قوانلو قاجار (1370)، سفرنامة عضدالملک به عتبات، به‌کوشش حسن مرسلوند، تهران: مؤسسة پژوهش و مطالعات فرهنگی
عین‌السلطنه، قهرمان میرزا (1374)، روزنامة خاطرات عین­السلطنه، جلد 1، به‌کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: انتشارات اساطیر
کریمان، حسین (1354)، ری باستان، جلد اول، تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران
کریمان، حسین (1371)، ری باستان، جلد دوم، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی
مونس­الدوله (1386)، خاطرات مونس­الدوله ندیمة حرمسرای ناصرالدین شاه، به‌کوشش سیروس سعدوندیان، تهران: انتشارات زرین
میرزا ابراهیم‏ (2535)، سفرنامة استرآباد و مازندران و گیلان‏، به‌کوشش مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران
ناصرالدین شاه (1372)، شهریار جاده͘ها، تصحیح محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی، تهران: انتشارات سازمان اسناد ملی
نعیما، غلامرضا (1394)، باغ‌های ایران، تهران: انتشارات پیام
ابراهیمی، مریم (1401)، «باغ صفائیه ری»، مردم نامه، شمارة 20، صص 248-273
احمدی، عباسعلی؛ علیرضا انتشاری نجف آبادی (1401)، «بازیابی کاخ‌ها و باغ‌های اصفهان عصر سلجوقی به استناد مکتوبات تاریخی»، مطالعات تاریخ فرهنگی، شمارة 53، صص1-25
شمس­آبادی، حسن (1389)، «قیام گوهرشاد»، مطالعات تاریخی شمارة 29، صص114-141
شهواری، ابوالحسن (1384)، حاج محمد کاظم ملک­التجار، پژوهش­نامة تاریخ، شمارة 1، صص 9- 20
صفی­نژاد، جواد (1387)، «جغرافیای انسانی در گفتگو با جواد صفی­نژاد»، مصاحبه کننده: مهدی پروین‌زاد، کیهان فرهنگی، شمارة 264 – 265، صص 5 – 19
غلام­نژاد، محمد؛ حناچی، پیروز (1391)، «باغ صفائیه شهر ری، نمونه­ای خاص از باغ ایرانی»، اثر، شمارة 55، صص 79- 90
محیط طباطبایی، سیداحمد (1366)، گنبد سلطان یا گور درویش، کیهان فرهنگی، شمارة4 7، صص 20-23
نظام­الملک، میرزا عبدالوهاب خان (1344)، سفرنامة تهران به شیراز، به کوشش ایرج افشار، فرهنگ ایران زمین، شمارة 13، صص 188-278
Binning, Robert B. M. (1857), A Journal of two years’ travel in Persia, Ceylon, etc, vol.II, London: WM. H. Allen and Co.
Flandin, Eugene; Pascal Cost (1976), Voyage En Perse vol. 5&6, Teheran: Imperial Organization for Social Services
Mittelholzer, Walter (1926), Persienflug, Zürich: Orell Füssli 
Stahl, A. F. (1896), “Reisen in Nord- und Zentral-Persien”, in: Dr. A. Petermanns Mitteilungen aus Justus Perthes geografischer Anstalt , Heft 118, ed. by A. Supan, Gotha: Justus Perthes
Viollet, Henry. C.N.R.S. Monde Iranien, Archives National de France, Paris
Schmidt, Erich (1938), Flight over ancient cities of Iran, Chicago: University of Chicago press
دوره 15، شماره 56
تابستان 1402
تابستان 1402
صفحه 53-86

  • تاریخ دریافت 28 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 27 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 01 اسفند 1402
  • تاریخ انتشار 05 اسفند 1402