داستان‌های روایی دوران ساسانی سی‌لحن باربد و مطالعة موردی پنجة کبک دری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه موسیقی دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران

چکیده
داستان‌های روایی که همراه با موسیقی بوده‌اند، بخشی از رپرتوار موسیقی دربار ساسانی را تشکیل می‌دادند. این داستان‌ها در دو مقیاس بزرگ و کوچک یعنی 360 دستان و سی‌لحن تنظیم شده بودند که این ترتیب را به باربد، موسیقی‌پرداز دربار خسروپرویز نسبت داده‌اند. این نام‌ها را می‌توان در رساله‌های به‌جامانده از قدیم، سروده‌های شاعرانی چون منوچهری دامغانی یا در فرهنگ‌های مختلف بازیافت. این مقاله تأکید بر سی‌لحن باربد به‌ویژه داستان پنجة کبک دری/ راح روح دارد. هدف از این تحقیق کشف داستان‌ها و انگیزة کاربردی آن است. رویکرد تحقیق مبتنی بر توصیف و تحلیل محتوا و روش گردآوری منابع کتابخانه‌ای است. ارتباط عناوین داستانِ پنجة کبک دری با راح روح مهم‌ترین سؤال این تحقیق است. اسامی روایت‌های مذکور از سی‌لحن، گاه یکسان نیست که به‌نظر می‌رسد براساس محتوای داستان‌ها، برخی از آن‌ها دو یا سه نام مشابه داشته‌اند. اشتباهات کاتبان در مورد تعداد آن‌ها را نیز نباید نادیده گرفت. به‌نظر می‌رسد منشأ اصل داستان پنجة کبک دری هندی و با داستان راح روح/ راحةالارواح مرتبط است. متن داستان راحة‌الارواح در سده‌های مختلف دوران اسلامی دچار دگردیسی‌های فراوانی شده است. محتمل است که مترجمان عرب عنوان راح روح/ راحةالارواح را برای پنجة کَبَک دری برگزیده باشند که به خباثت وزیران اشاره دارد؛ شخصیت‌هایی که در تلاش‌اند با دسیسه و نیرنگ مانع به قدرت‌رسیدن شخص محوری داستان شوند و او را حذف کنند که در این امر موفق نمی‌شوند. این موضوع می‌تواند تفسیری از پیروزی خیر بر شر در تفکر ثنویتِ دین مزدیسنا باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

arrative stories of the Sassanid era; Barbad’s thirty derivative modes and the case study of Panjeh Kabk e Dari

نویسنده English

Seyed Hossein Meisami
Associate Professor at Music Department, Tehran University of Art, Tehran, Iran
چکیده English

Narrative stories accompanied by music formed a part of the Sasanian court music repertoire. These stories were arranged in two scales, big and small, i.e. 360 melodies and 30 derivative modes, which were attributed to Barbad, the court musician of Khosrow Parviz. These names can be found in treatises left from the past, poems of poets such as Manochehri Damghani or in different cultures. This article emphasizes on Barbad's 30 derivative modes, especially the story of Panjeh Kabk e Dari/Rah e Ruh. The purpose of this research is to discover the stories and its practical motivation. The research approach is based on the description and analysis of content and the method of collecting library resources. The relationship between the titles of Panjeh Kabk e Dari and the Rah e Ruh is the most important question of this research. The names of the mentioned stories of the 30 derivative modes are sometimes not the same, and it seems that some of them had two or three similar names based on the content of the stories. The mistakes of the scribes regarding their number should not be neglected either. It seems that the origin of the story of Panjeh Kabk e Dari is Indian and is related to the story of Rah e Ruh / Rahat al-Arwah. The text of Rahat al-Arwah story has undergone many transformations in different centuries of the Islamic era. It is possible that the Arab translators have chosen the title of Rah e Ruh / Rahat al-Arwah for Panjeh Kabk e Dari, which refers to the wickedness of the ministers; The characters who are trying to prevent the main character of the story from gaining power and eliminate him, but they are not successful in this matter. This issue can be an interpretation of the victory of good over evil in the thinking of the dualism of Mazdayasna religion.

کلیدواژه‌ها English

thirty derivative modes
Barbod
Story
Panjeh Kabk e Dari
Rah e Ruh / Rahat al-Arwah
آبادیان، راضیه (1397)، «در باب چند اصطلاح موسیقایی در دیوان منوچهری»، پژوهش‌های ایران‌ شناسی، دورۀ 8، شمارۀ 1، صص 1-16.
آموزگار، ژاله (1381)، «گزارشی ساده از گاهشماری در ایران باستان»، بخارا، 24، صص 20-37.
ابن‌خرداذبه (1961)، عبیدالله، مختار من کتاب اللهو الملاهی، بیروت، المطبعة الکاثولیکیة.
ازرقی هروی (1336)، دیوان، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ناشر کتابفروشی زوار.     
اسدی طوسی، علی (1319)، کتاب لغت فُرس، به کوشش عباس اقبال، تهران، چاپخانه‌ی مجلس.
اِنجو شیرازی، میرجمال‌الدین حسین (1351)، فرهنگ جهانگیری (سه جلد)، به کوشش رحیم عفیفی، تهران، دانشگاه مشهد.
انوشه، حسن (1380)، «بختیارنامه»، دانشنامۀ ادب فارسی، دورۀ 6جلدی (جلد 1)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
اوبهی، حافظ سلطانعلی (1367)، لغتنامه‌ی تحفة الاحباب، به کوشش حسین فرمند، کابل، آکادمی علوم ج. مرکز زبان و ادبیات.
بلوکباشی، علی (1383)، «پَنجه»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، جلد 13، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی، صص 722-724.
پورجوادی، امیر حسین (1380)، «رساله در بیان چهار دستگاه اعظم»، فصلنامه‌ی موسیقی ماهور، شماره‌ی 12، تابستان 1380، 81-92 .
بی‌نام، سی لحن باربد، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 8914.
بی‌نام، سی لحن باربد، کتابخانة بادلیان، d. 17.
بی‌نام (1348)، لمعة السّراج لحضرة التاج «بختیارنامه»، به کوشش محمد روشن، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بینش، تقی (1374)، تاریخ مختصر موسیقی ایران، تهران: نشر آروین.
تفضلی، احمد (1386)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: انتشارات سخن.
تنها، عزیز (1398)، مشق پیلتان (2جلد)، تهران: انتشارات موسیقی عارف.
ثابت‌زاده، منصوره (1391)، «الحان باربدی واهمیت آن از منظر منظومة خسرو و شیرین نظامی گنجوی و مقایسة آن با روایت منوچهری دامغانی و برخی منابع»، فصلنامۀ علمی پژوهشی زبان و ادب فارسی، سال چهارم، شمارۀ 12، پاییز، 27-42.
ثبوت، اکبر (1389)، «موسیقی ایرانی در سرزمین عربی حیره»، فصلنامة موسیقی ماهور، سال دوازدهم، شمارة 48، صص 53-71.
ثعالبى، ابومنصور محمد (1384)، شاهنامة ثعالبی، ترجمة محمود هدایت،‏ تهران: انتشارات اساطیر.
ثعالبى، ابومنصور محمد  (1368)، تاریخ ثعالبی، با مقدمه‌های مجتبی مینوی و محمد فضائلی، تهران: نشر نقره.
جنیدی، فریدون (1361)، زمینۀ شناخت موسیقی ایرانی، تهران، انتشارات پارت.
جُرّ، خلیل (1363)، فرهنگ لاروس عربی ـ فارسی، ج1، ترجمة سیدحمید طبیبیان، تهران: انتشارات امیرکبیر.
جنابدی، میرزابیگ (1378)، روضة‌الصفویة، تصحیح غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
حافظ، مولانا محمّد شمس‌الدین شیرازی (1370)، دیوان غزلیات، به کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی‌علیشاه.
حّری تبریزی، محمد کریم (بی‌تا)، برهان جامع، چاپ سنگی، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
خالقی، روح الله (1364)، موسیقی ایرانی، تهران:نشر کتاب.
خزائل، حسین (1390)، «بختیار‌نامه»، فرهنگ ادبیّات جهان، دورۀ 6جلدی، تهران: انتشارات کلبه- دبیر.
مستوفی، حمداللّه (1396)، نزهة‌القلوب، به کوشش میرهاشم محدّث، تهران: انتشارات سفیر اردهال.
خلف‌تبریزی، محمدحسین (1362)، برهان قاطع، (5جلد)، به کوشش محمد معین، تهران: انتشارات امیرکبیر.
خیام، عمر (1312)، نوروزنامه، به کوشش مجتبی مینوی، تهران: کتابخانة کاوه.
دقایقی ‌مروزی‌، شمس‌الدین‌محمد (1345)، راحة‌الارواح فی‌سرورالمفراح/ «بختیارنامه»، تصحیح ذبیح‌الله صفا، تهران: دانشگاه تهران.
دقایقی مروزی، محمد (1347)، بختیارنامه و عجائب البخت، به کوشش ذبیح‌الله صفا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه (ج4)، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران. 
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه (ج7)، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران. 
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه (ج8)، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه (ج12)، زیر نظر دکتر محمد معین و دکتر سید جعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران. 
رجب‌زاده، عسکرعلی (1383)، باربد و زمان او، دوشنبه: انتشارات ارجنگ.
سعد سلمان، مسعود (1374)، دیوان، به کوشش پرویز بابایی، تهران: نشر سهیل.
سمرقندی ظهیری، محمد (1333)، کتاب سندبادنامه، به کوشش ع. قویم، تهران: چاپخانة محمد علی فردین.
شبانکاره‌ای، محمد (1381)، مجمع‌الانساب (2ج)، به کوشش میر هاشم محدث، تهران: انتشارات امیرکبیر.
شکوری، محمدجان و دیگران (1384)، فرهنگ فارسی تاجیکی، برگردان محسن شجاعی، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
سنایی، مجدود بن آدم (1380)، دیوان، به کوشش محمد تقی مدرس رضوی، تهران: انتشارات سنایی.
صفوت، داریوش (1350)، پژوهشی کوتاه در بارۀ استادان موسیقی ایران و الحان موسیقی ایرانی، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
عنصری بلخی (1363)، دیوان، به کوشش و با مقدمه دکتر سید محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات کتابخانة سنایی.
فردوسی، ابوالقاسم (1388)، شاهنامة فردوسی، تهران: انتشارات تهران.
فره‌وشی، بهرام (1390)، فرهنگ زبان پهلوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
قریب، محمدحسین (1362)، تاریخ موسیقی، با مقدمۀ روح الله خالقی، تهران: انتشارات هنر و فرهنگ و انتشارات هیرمند.
قوام‌فاروقی، ابراهیم  (1385)، شرفنامه منیری، یا، فرهنگ ابراهیمی (ج1)، ویرایش حکیمه دبیران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کریستنسن، آرتور (1385)، ایران در زمان ساسانیان، مترجم، رشید یاسمی، تهران: صدای معاصر.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک ابن محمود (1363)، تاریخ گردیزی تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: چاپخانۀ ارمغان.
لاجوردی، فاطمه (1395)، «ثنویت»، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج17، صص 118-126.
صاحب، غلامحسین (1381)، «بختیارنامه»، دایرة‌المعارف فارسی، 2جلد (در 3 مجلد)، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی وابسته به مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر.
مستوفی، حمداللّه (1396)، نزهة‌القلوب، به کوشش میرهاشم محدّث، تهران: انتشارات سفیر اردهال.
مسعودی، علی‌ بن‌حسین (2536)، مروج الذهب و معادن الجوهر (2ج)، ترجمة ابولقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
----------- (1425)، مروج الذهب و معادن الجوهر، اعتَنَی بهِ وَراجعه کمال حسن مرعی، بیروت: المکتبة العصریه.
مشحون، حسن (1373)، تاریخ موسیقی ایران، تهران: نشر سیمرغ با همکاری نشر فاخته.
مقدسی، مطهر بن طاهر (1374)، آفرینش و تاریخ (2ج)، تصحیح محمد رضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر آگه.
معزّی نیشابوری (1385)، کلیات دیوان، به کوشش محمد رضا قنبری، تهران: انتشارات زوّار.
منوچهری دامغانی (1356)، دیوان، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: کتابفروشی زوّار.
منهاج‌الدین سراج، ابوعمرعثمان جوزجانی (1363)، طبقات ناصری (2ج)، به کوشش عبدالحى حبیبى‏، تهران: دنیای کتاب.
نظامی گنجوی (1333)، خسرووشیرین، تهران: انتشارات کتابفروشی ابن‌سینا.
نفیسی، علی‌اکبر/ ناظم‌الاطبا (2535)، فرهنگ نفیسی، جلد چهارم، تهران: کتابفروشی خیام.
نوادة مهلب پسر محمد پسر ‌شادی (1378)، مجمل‌التواریخ‌و‌القصص، سیف‌الدین نجم‌آبادی و زیگفرید وبر، آلمان: نشر دو مونده نیکارهوزن.
واله، محمد یوسف قزوینی اصفهانی (1372)، خلد برین، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
وحید دستگردی، محمد (1305)، «بختیارنامه: داستان دویم؛حکایت بازرگان برتافته بخت»، مجلّۀ ادبیّات و زبان‌ها: ارمغان، دورۀ هفتم، سال نهم، شمارۀ 1، صص 249-254.
هنوی، ایرانیکا (1375)، «بختیارنامه»، دانشنامۀ جهان اسلام (جلد دوم)، زیر نظر غلامعلی حدادعادل، صص 415 تا 417.  
Apostolos-Cappadona, Diane (2005), "Discerning the Hand-of-Fatima, An Iconological Investigation of the Role of Gender in Religious Art", Beyond the Exotic, Women's Histories in Islamic Societies, Edited by El-Azhary Sonbol,  mira New York: Syracuse University Press, P. 347-362.
Bianchi, U. (1987), "Dualism", The Encyclopedia ofReligion, 16 vols, Edited by M. Eliade, New York: MacMillan Publishing Company, in vol. 4, pp. 506-512.
Richardson, Seth (2022), "Thy Neighbor’s Ghost, Ideal Types, Stereotypes, All Type", Metatron, Vol. 2, Issue 1, 1-11.
دوره 15، شماره 57 - شماره پیاپی 57
پاییز 1402
پاییز 1402
صفحه 151-180

  • تاریخ دریافت 27 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 25 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1403