مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)

معرفی ایزدان نگارش در ایلام باستان از دریچۀ رهیافت تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

علیرضا انتشاری نجف‌آبادی 1
سرور خُراشادی 2

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران

2 استادیار باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران

https://doi.org/10.22034/chs.2024.202831
چکیده
نگاهی به تمدن‌های باستانی همچون مصر، میان‌رودان، یونان و ... نشان ‌می‌دهد که نگارش و نویسندگی عمدتاً مرتبط با قلمروی ایزد(ان) مشخصی بوده‌است. براساس مدارک‌ موجود می‌دانیم که ایلام نیز از تمدن‌هایی‌ا‌ست که نگارش درآن پیشینه‌ای غنی و کهن داشته‌است؛ با وجود این، مبحث خدایان نگارش در تمدن ایلام تاکنون مغفول مانده‌ و موردتوجه پژوهشگران این حوزه قرارنگرفته‌است؛ ازاین‌رو، در پژوهش حاضر با هدف شناسایی و معرفی ایزدان نگارش در ایلام باستان و نسبت آن با سنت میان‌رودانی و ایرانی، چنین طرح پرسش می‌شود که براساس شواهد موجود، چه ایزد(انی) مسئول حوزة نگارش و نویسندگی در اساطیر ایلام باستان بوده‌اند؟ چه رابطه‌ای میان نگرش اساطیری-مذهبی ایلام باستان با نگرش ایرانی و میان‌رودانی در حوزۀ ایزدان نگارش وجود داشته‌است؟ نتیجۀ مطالعات از دریچۀ "رهیافت تاریخی" (مطالعۀ تطبیقی اسناد مکتوب با شواهد مادی باستان‌شناختی) حاکی از آن است که احتمالاً نپیریش، تیرومیتهیر/تیروتیر، نبو و شاید نیسابه مسئول حوزة نگارش و نویسندگی در ایلام باستان بوده‌اند؛ درمیان ایزدان نگارش، نبو و نیسابه ریشة میان‌رودانی (به‌ترتیب اموری و سومری) داشتند و می‌توان تأثیراتی میان‌رودانی دربارة تیرومیتهیر/تیروتیر نیز پیشنهاد داد. دراین‌میان، نبو و نپیریش مذکر و نیسابه مؤنث بود و از جنسیت تیرومیتهیر/تیروتیر نیز اطلاعی نداریم. همچنین ممکن است که این سنت ایلامی بر سنت ایرانی تأثیر نهاده‌باشد؛ به‌ویژه، دربارة شباهت اسمی و لقبی (دبیری) ایزد تیر و تیرومیتهیر/تیروتیر. هرچند وجود تأثیراتی معکوس نیز محتمل است که با مدارک فعلی سخن‌گفتن دربارة آن چندان میسر نیست. بدیهی‌ا‌ست درک عمیق ارتباط تیر و تیرومیتهیر/تیروتیر منوط به کشف داده‌هایی دربارة نام سیارات و وظایف ایزدان در ایلام باستان، خاستگاه هندواروپائیان و هندوایرانیان و ارتباطات ایلامیان و ایرانیان است

کلیدواژه‌ها

ایلام باستان
خدایان نگارش
تیر
تیشتر
رهیافت تاریخی

عنوان مقاله English

Introducing the Deities of writing in Ancient Elam from the historical perspective

نویسندگان English

Alireza Enteshari Najafabadi 1
Sorour Khorashadi 2
1 PhD student of Archeology, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Archaeology, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

A look at ancient civilizations such as Egypt, Mesopotamia, Greece, etc. shows that writing was mainly related to the realm of a specific Deities. Based on the available documents, we know that Elam is also one of the civilizations in which writing had a rich and ancient history; Despite this, the topic of deities of writing in the civilization of Elam has been neglected and has not received the attention of researchers in this field; Therefore, in this research, with the aim of identifying and introducing the deities of writing in ancient Elam and its relationship with the Mesopotamian and Iranian tradition, the question is asked that based on the available evidence, which deities were responsible for the domain of writing and authorship in the mythology of ancient Elam? What is the relationship between the mythological-religious attitude of ancient Elam and the Iranian and Mesopotamian attitude in the field of deities of writing? The results of the studies from the “historical approach” (comparative study of written documents with archaeological material evidence) indicate that probably Napirisha, Tirumithir / Tirutur, Nebu and perhaps Nisaba were responsible for writing in ancient Elam; Among the deities of writing, Nebu and Nisaba had Mesopotamia roots (Amorite and Sumerian, respectively) and Mesopotamian influences can also be suggested about Tirumithir / Tirutur. Meanwhile, Nebu and Napirisha were male and Nisaba was female, and we do not know the gender of Tirutur / Tirumithir. It is also possible that this Elamite tradition influenced the Iranian tradition; in particular, about the similarity of the name and epithet (Dabiri) of Izad Tir and Tirumithir / Tirutur. However, the existence of reverse effects is also possible, which is not very possible to talk about with the current evidence. Obviously, a deep understanding of the connection between Tire and Tirumithir / Tirutur depends on the discovery of data about the names of the planets and the functions of the deities in ancient Elam, the origin of Indo-Europeans and Indo-Iranians, and the connections between Elamites and Iranians.

کلیدواژه‌ها English

Ancient Elam
Deities of Writing
Tir
Tishtrya
Historical Approach
پورداوود، ابراهیم (1355)، فرهنگ ایران باستان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
تفضلی، احمد (1385)، جامعۀ ساسانی: سپاهیان، کاتبان و دبیران، دهقانان، ترجمة شیرین مختاریان و مهدی باقی، تهران: نشر نی.
حسن‌دوست، محمد (1393)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، ج1، تهران: نشر آثار.
حسن‌دوست، محمد (1394)، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، ج2، تهران: نشر آثار.
خراشادی، سُرور و انتشاری نجف‌آبادی، علیرضا (1402)، «پژوهشی در چرایی غیبت اینشوشینک در متون مذهبی باروی تخت جمشید»، مطالعات باستان شناسی. 15(1)، 55-87.
رودکی سمرقندی (1373)، دیوان رودکی سمرقندی، براساس نسخة سعید نفیسی و ی. براگینسکی، تهران: مؤسسة انتشارات نگاه.
شوارتس، م (1385)، «دین ایران هخامنشی»، از مجموعة تاریخ کمبریج تاریخ ایران در دورة هخامنشیان، دفتر دوم، جلد دوم، به سرپرستی ایلیا گرشویچ، ترجمة مرتضی ثاقب‌فر، تهران: جامی، 564-604.
صراف، محمدرحیم (1384)، مذهب قوم ایلام، تهران: سمت.
علیزاده، عباس (1399)، خاستگاه حکومت عیلامی و تحول فرهنگی و سیاسی در غرب و جنوب‌غرب ایران از هزارة پنجم تا هزارة اول پ.م، تهران: ایران‌نگار.
علی‌یاری بابلقانی، سلمان (1393)، «دستور زبان ایلامی هخامنشی: بخش نخست: درآمد؛ آواشناسی؛ صرف اسم و فعل»، زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، 4(4)، 3-44.
فردوسی، ابوالقاسم (1366)، شاهنامة فردوسی. دفتر یکم، به‌کوشش جلال خالقی مطلق، نیویورک: بیلئوتیکا پرسیکا.
فرنبغ دادگی (1395)، بندهشن، گزارنده: مهرداد بهار، تهران: توس.
گیریشمن، رومن (1372)، چغازنبیل (دور-اونتاش)، جلد اول: زیگورات، ترجمة اصغر کریمی، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
گیریشمن، رومن (1375)، چغازنبیل (دور-اونتاش)، جلد دوم: تمنونس، معابد، کاخ‌ها، قبور، ترجمة اصغر کریمی، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
مفیدی نصرآبادی، بهزاد (1400)، چغازنبیل بافت شهری و جنبه های معماری در ایلام باستان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن.
Álvarez-Mon, J. (2020), The Art of Elam ca. 4200–525 BC, London: Routledge.
Boyce, M. (1975), A History of Zoroastrianism 1. The Early Period, Leiden and Koln: E.J. Brill.
Boyce, M. (1982), A History of Zoroastrianism 2. Under the Achaemenians, Leiden and Koln: E.J. Brill.
Boyce, M. (1988), “The Lady and the Scribe: Some Further Reflections on Anahit and Tir”, In J. Duchesne-Guillemin, W. Sundermann, & F. Vahman (Eds.), A Green Leaf. Papers in Honour of Professor Jes P. Asmussen (pp. 277–282). Lieden: Peeters.
Cameron, J. G. (1936), History of Early Iran, Chicago: The University of Chicago Press.
Carter, E. (1992), ELAM ii. The archeology of Elam. Encyclopædia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from https://www.iranicaonline.org/articles/elam-ii. 
Dahl, J. (2018), “The proto-Elamite writing system”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo, & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 383-396). Abingdon: Routledge.
Desset, F. (2018), “Linear Elamite writing”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo, & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 397-415). Abingdon: Routledge.
Desset, F., Tabibzadeh, K., Kervran, M., Basello, G.P., & Giani Marchesi (2022), “The decipherment of Linear Elamite writing”, Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie, 112(1),pp. 11-60.
Englund, R. (1998), ELAM iii. Proto-Elamite. Encyclopaedia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from https://www.iranicaonline.org/articles/elam-iii 
Frayne, D., & Stuckey, J. (2021), A Handbook of Gods and Goddesses of the Ancient Near East: three thousand deities of Anatolia, Syria, Israel, Sumer, Babylonia, Assyria, and Elam, University Park, Pennsylvania: Eisenbrauns.
Garrison, M. (2018), “Glyptic in the 1st millennium”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo, & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 642-672), Abingdon: Routledge.
Glassner, J. (2018), “Writing in Elam”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo, & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 450-463), Abingdon: Routledge.
Gorris, E., & Wicks, Y. (2018), “The last centuries of Elam: the Neo-Elamite period”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo, & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 249-272), Abingdon: Routledge.
Grillot-Susini, F. (1998), “ELAM v. Elamite language”, Encyclopædia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from https://www.iranicaonline.org/articles/elam-v.
Hallock, Richard. (1969), Persepolis Fortification Tablets, Chicago: University of Chicago press.
Hart, G. (2005), The Routledge dictionary of Egyptian gods and goddesses, Abingdon: Routledge.
Heggarty, P., Anderson, C., Scarborough, M., King, B., Bouckaert, R., Jocz, L., ... & Gray, R. (2023), Language trees with sampled ancestors support a hybrid model for the origin of Indo-European languages, Science, 381(6656), eabg0818. doi: 10.1126/science.abg0818.
Henkelman, W. (2008), “The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian acculturation based on the Persepolis Fortification texts”, Achaemenid History, 14. Lieden: Nederlands Instituut voorhet Nabije Oosten.
Henkelman, W. (2011), Simut. In Reallexikon der Assyriologie und vorderasiatischen Archäologie, 12, 511-512. Berlin: de Gruyter.
Henkelman, W., & Khaksar, S. (2015), “Elam’s Dormant Sound: Landscape”, In L.C. Eneix (Ed.), Music and the Divine in Ancient Iran, Archaeoacoustics: The Archaeology of Sound: Publication of Proceedings from the 2014 Conference in Malta, Myakka City 2014 (pp. 211-231), OTS Foundation.
Herodotus. (2013), The Histories, (G. Rawlinsin, Trans.), Moscow and Idaho: Roman Roads Media.
Hinz, W. (1972), The Lost World of Elam, London: Sidgwick & Jackson.
Hinz, W., & Koch, H. (1987), “Elamisches Wörterbuch”, 1–2, Archäologische Mitteilungen aus Iran Ergänzungsheft 17, Berlin: Reimer Verlag.
Jahangirfar, M. (2018), “The Elamite triads: reflections on the possible continuities in Iranian tradition”, Iranica Antiqua, 53, pp. 105-124.
Khačikjan, M. (1998), “The Elamite Language”, Documenta Asiana 4. Rome: Consiglio Nazionale delle Ricerche, Istituto per gli Studi Micenei ed Egeo-Anatolici.
König, F. (1977), “Die elamischen Königsinschriften, Archiv für Orientforschung, herausgegeben von Ernst Weidner Beiheft 16, Osnabruch: Biblio Verlag.
Krebernik, M. (2014), “Tirumithir, Tirutur”, In Reallexikon der Assyriologie und Vordersasiatischen Archäeologie, 14, 61. Berlin: de Gruyter.
Lackenbacher, S. (1998), “ELAM vii. Non-Elamite texts in Elam”, Encyclopædia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vii.
Lambert, M. (1972), “;Hutelutush-Inshushinak et le pays d’Anzan”, Revue d’Assyriologie et d’Archéologie Orientale, 66(1), 61–76.
Lurker, M. (2004), A Dictionary of Gods and Goddesses, Devils and Demons, London: Routledge.
Malbran-Labat, F. (1995), Les inscriptions royales de Suse. Paris: Réunion des Musées Nationaux.
Mecquenem, r. de, & Dossin, g. (1938), “La Marre de Nabû”, Revue d’Assyriologie et d’Archéologie Orientale, 35(3/4), pp. 129–135,
      http://www.jstor.org/stable/23294345.
Mofidi-Nasrabadi, B. (2013), Planungsaspekte und die Struktur der altorientalischen neugegründeten Stadt in Chogha Zanbil, Aachen: Shaker Verlag.
Mofidi-Nasrabadi, B. (2015), “Reconstruction of the Ziqqurrat of Chogha Zanbil”, Elamica, 5, 37-51.
Panaino, A. (1995), “Tistrya, Part 2: The Iranian Myth of the Star Sirius”, Serie Orientale Roma Fondata da Giuseppe Tucci, LXVIII 2, Roma: Is.M.E.O.
Panaino, A. (2005), “TIŠTRYA”, Encyclopaedia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from https://www.iranicaonline.org/articles/tistrya-2. 
Panaino, A. (2016), “PLANETS”, Encyclopædia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from http://www.iranicaonline.org/articles/planets.
Pomponio, F. (1998-2001), “Nabû. A. Philologisch”, in D.O. Edzard (ed.), Reallexikon der Assyriologie und Vordersasiatischen Archäeologie, 9, 16-24, Berlin: de Gruyter.
Potts, D. (2004), “The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State”, Cambridge World Archaeology, Cambridge: Cambridge University Press.
Quintana, E. (2014), Elamita: Web de Divulgación de la Lengua Elamita; http://www.um.es/cepoat/elamita/?page_id=681.
Quintana, E. (2018), Elamite religion and ritual. In The Elamite World, edited by J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo & Y. Wicks, 729-740. Abingdon: Routledge.
Robson, E. (2019). “Ezida, the god Nabu's temple of scholarship”, Nimrud: Materialities of Assyrian Knowledge Production, The Nimrud Project at http://oracc.museum.upenn.edu/nimrud/ancientkalhu/thecity/nabustemple/.
Scheil, V. (1907), “Textes élamites-anzanites”, MDP 9, Paris: Ernest Leroux.
Scheil, V. (1932), “Actes juridiques susiens, suite: no. 166 à no. 327”, MDP 23. Paris: Paul Geuthner.
Seidl, U. (1998-2001), “Nabû B. Archäologisch” . In Reallexikon der Assyriologie und Vordersasiatischen Archäeologie, 9, 24-29. Berlin: de Gruyter.
Shaikh Baikloo Islam, B. (2023), “Aryans and the Sea Peoples: Migration and Invasion, Responses to the Climatic Stress in the Second Millennium BC”, Persica Antiqua, 3(5), 15-29. doi: 10.22034/pa.2023.384534.1039.
Steve, M. J. (1967), “Tchoga Zanbil (Dur-Untash) III”, Textes Élamites et Accadiens. Mémoires de la Délégation Archéologique en Iran, 41, Paris: Paul Geuthner.
Stolper, M. (2004), “Elamite”, In R.D Woodard (Ed.), The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages (pp. 60–94), Cambridge: Cambridge University Press.
Tafażżolī, A., & Rajabzadeh, H. (1993), “DABĪR”, Encyclopædia Iranica Online, Retrieved November 18, 2023, from
      https://www.iranicaonline.org/articles/dabir-secretary-scribe.
Tavernier, J. (2005), “Reflections on the origin and the early history of Tir”, In W.H. Van Soldt (Ed.), Ethnicity in Ancient Mesopotamia Papers Read at the 48th Rencontre Assyriologique Internationale Leiden (pp. 356-371), Lieden: Nederlands Instituut voorhet Nabije Oosten.
Tavernier, J. (2007). “The Case of Elamite TEP-/TIP- and Akkadian Ṭuppu”. Iran, 45, 57–69.
Tavernier, J. (2018), “The Elamite Language”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 416-449), Abingdon: Routledge.
Vallat, F. (1998), “ELAM iv. Elamite religion”, Encyclopædia Iranica online, Retrieved November 18, 2023, from https://www.iranicaonline.org/articles/elam-vi.
Vallat, F. (2002), “Religions a Suse”, In M.- J. Stève, F. Vallat, H. Gasche, & F. Jullien (Eds.), Supplement au Dictionnaire de la Bible (pp. 530–533), Paris: Letouzey & Ane, Editeurs.
Zadok, R. (1984), “The Elamite Onomasticon”, Supplemento agli Annali dell’Istituto Universitario Orientale, 40. Naples: Istituto Universitario Orientale.
Zadok, R. (1991), Elamite Onomastics, Studi Epigrafici e Linguistici, 8, 225–237.
Zadok, R. (2018), “The peoples of Elam”, In J. Alvarez-Mon, G.P. Basselo & Y. Wicks (Eds.), The Elamite World (pp. 146-162), Abingdon: Routledge.
Zgoll, A. (2023). “Sacred Texts and the First Myth about the Creation of Writing”. Journal of ancient near eastern religions, 22(2), 258-314.‏
مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)
دوره 15، شماره 57 - شماره پیاپی 57
پاییز 1402
پاییز 1402
صفحه 95-123

  • تاریخ دریافت 15 اسفند 1402
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 19 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1403

صفحه اصلی

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما