«عروسی مجبوری»: نویسندگان متجدد و نقد ساختارهای فرهنگی بر محور حق انتخاب در ازدواج

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران

چکیده
نقد برساخت فرهنگی «ازدواج» در سپهرِ زبانیِ سنتی و ارائه تعریفی نوآیین از آن، دغدغه طیفی از نویسندگان تجددگرای ایران دوره قاجاریه بود. این نویسندگان قالب‌های نوشتارهای نوین را ابزار کارآمدی برای این مقصود تشخیص دادند. مسئله کانونی پژوهش پیشِ‌رو که با رویکرد تاریخ فرهنگی و تمرکز بر «زبان» به‌مثابه ابزاری برای تغییر و نوسازی فرهنگی نوشته شده، واکاوی تلاش این تجددگرایان برای رخنه در ‌ساختارهای فرهنگی کهن بر محور ازدواج و نقد شالوده‌شکنانه این ساختارها با محوریت‌دادن به «حقِ انتخاب» است. نویسندگان نوگرا با نگارش آثاری در قالب‌های ادبی نوظهور مسیری را گشودند تا مسئله ازدواج و تأکید بر انتخاب چونان یک «حق» به ادبیات انتقادی راه گشاید؛ در این زمینه، عامل «ترجمه» سهم محوری داشت؛ سپهر فکری ایران متأثر از زندگی متجددان در محیط‌های مدرنی چون اروپا، قفقاز و استانبول، در معرض ترجمه/بومی‌گردانی آثار چهره‌های ممتاز عرصه ادبیات انتقادی قرارگرفت تا پیمودن این مسیر سنگلاخ از رهگذر ترجمه آسان‌تر شود. حاصل بررسی محتوای این متون بیانگر آن است که بازنمایی انتقادی ازدواج سنتی یکی از جنبه‌های اصلی این نگرش انتقادی بوده است. تلاش برای رخنه در مرجعیت پذیرفته‌شده خانواده به‌مثابه یک واحد فرهنگی در الگوی کلاسیک ازدواج، نقد ساختارهایی چون آبرو/شرم و واحدهای فرهنگی مسلط بر مقوله انتخاب چون اقوام بر آن و انتقاد از تسلط نگرش مالی/منزلتی بر این حق، از مهم‌ترین مؤلفه‌های سلبی این عاملیت است. وجه دوم این رویکرد ناظر بر عاملیت ایجابی و پیشنهاد الگوی بدیل فرهنگی برآمده از تجدد مبنی بر حق انتخاب و تأکید بر نقش فرد در ازدواج است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

“Forced Wedding”: Modern Writers and Criticism of Cultural Structures on the Axis of the Right to Choose in Marriage (1287 AH – 1304 AP)

نویسنده English

Tooran Toolabi
Associate Professor, Department of History, Lorestan University, Khorramabad, Iran
چکیده English

Criticizing the cultural structure of “marriage” in the traditional linguistic sphere and providing a new definition of it was the concern of a number of modernist writers of Iran during the Qajar era. These authors recognized new writing formats as an efficient tool for this purpose. The focal issue of the upcoming research, which is written with the approach of cultural history and focusing on “language” as a tool for cultural change and modernization, is the analysis of the attempt of these modernists to break into olden cultural structures based on marriage and the foundational criticism of these structures by focusing on “the right to choose”. By writing works in emerging literary formats, modern writers introduced into critical literature the issue of marriage and emphasizing the choice as a “right”; In this context, the “translation” factor had a central contribution; sphere of thought of Iran, influenced by the life of modernists in modern environments such as Europe, Caucasus and Istanbul, was exposed to the translation/localization of the works of prominent figures in the field of critical literature to make it easier to pass this difficult path through the translation. The results of the analysis of the content of these texts indicate that the critical representation of traditional marriage has been one of the main aspects of this critical attitude. Trying to break into the accepted authority of the family as a cultural unit in the classic model of marriage, criticizing structures such as honor/shame and cultural units that dominate the category of choice such as relatives and criticizing the dominance of the financial/status attitude over this right, are among the most important components of this activity. The second aspect of this approach is looking at the positive function and proposing an alternative cultural model emerging from modernity based on the right to choose and emphasizing the individual's role in marriage.

کلیدواژه‌ها English

Marriage
Choice
Cultural History
odernity
Language
Structure
Function
Qajar
آبه، نائو فومی(1392)، «رابطة ازدواج بین نخبگان محلی و سلسلة سلطنتی مطالعة خاندان نجفقلی‌خان دنبلی تبریز در دورة قاجار»، پژوهش‌های علوم تاریخی، شمارة 1، صص1-16.
آدمیت، فریدون(1349)، اندیشه‌های میرزافتحعلی آخوندزاده، تهران: خوارزمی.
آخوندزاده، میرزافتحعلی(1399)، تمثیلات؛ شش نمایشنامه و یک داستان، ترجمة محمدجعفر قراچه‌داغی، تهران: خوارزمی، چاپ چهارم.
______(بی‌تا)، مکتوبات، تبریز: نشر احیاء.
احمدزاده، محمدامیر و محمد نیازی(1399)، «ساخت فرهنگی-اجتماعی نهاد ازدواج در دورة قاجار(تحلیلی از فرایند و الگوی ازدواج)، پژوهش‌نامة تاریخ اجتماعی و اقتصادی، شمارة اول، صص 3-22.
استرآبادی، بی‌بی‌خانم(1371)، معایب‌الرجال، به کوشش افسانه نجم‌آبادی، شیکاگو: میدلند.
باغدار دلگشا، علی(به کوشش)(1395)، آداب مردی و تربیت نسوان(دو رساله در نقد مردمداری از دورة قاجاری)، تهران: نشر و پژوهش شیرازه کتاب.
بلوغ الابتهاج فی صحة الازدواج(بی‌تا)، ترجمة سیدمحمد شیرازی، نسخة تالار رقمی کتابخانة ملی.
پولاک، یاکوب ادوارد(1368)، ایران و ایرانیان، ترجمة کیکاووس جهانداری، چاپ دوم، تهران: خوارزمی.
تاج‌السلطنه(بی‌تا)، خاطرات، به کوشش منصوره اتحاده(نظام‌مافی)، سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.
تبریزی، میرزاآقا(1335)، چهار تیاتر، به‌کوشش محمدباقر مؤمنی، تبریز: نیل، ابن‌سینا؛
ترابی فارسانی، سهیلا(1388)، «تکاپوی زنان عصر قاجار: فردیت، جهان سنت و گذار از آن»، تاریخ اسلام و ایران، شمارة 2، صص 1-23.
جودی، آقامیرزامحمدخان(1305)، سوءازدواج یا داستان وصلت اجباری، طهران: مطبعة سعادت.
حسن‌پور، نیایش(1396)، نهضت ترجمه، اقتباس و اجراهای کمدی «عروسی مجبوری» در عصر قاجار، تهران: کتاب کوله‌پشتی.
دروویل، گاسپار(1348)، سفرنامه دروویل، ترجمة جواد محیی، چاپ دوم، تهران: انتشارات کتابخانة گوتنبرگ.
رایس، کلارا کولیور(1383)، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، تهران: نشر کتابدار.
رنجبر فخری، محمود(1383)، نمایش در تبریز از انقلاب مشروطه تا نهضت ملی نفت، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
صابر، میرزاعلی‌اکبر(1977)، هوپ‌هوپ‌نامه، ترجمة احمد شفائی، چاپ دوم، باکو: نشریات دولتی آذربایجان.
طولابی، توران و بهاره صفائیان(1398)، «هزارش ماتم و یک دم عروسی»: بازتاب مسئلة کودک‌همسری در روزنامه‌نگاری تجددگرای زنان دورة پهلوی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، شمارة دوم، صص 287-318.
قائم‌مقامی، عالمتاج (1374)، دیوان ژاله، بی‌جا: انتشارات ما.
قزوینی(ناجی)، میرزاباقر، تزویج‌نامه، کتابخانة مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، شمارة 2207.
کرمانی، میرزاآقاخان (2000)، سه مکتوب، به کوشش بهرام چوبینه، آلمان: نشر نیما.
کوهستانی‌نژاد، مسعود(گردآوری و پژوهش)(1381)، گزیدة اسناد نمایش در ایران، دفتر اول: از انقلاب مشروطیت تا 1304 ش.(1381)، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
ملک‌پور، جمشید(1363)، ادبیات نمایشی در ایران نخستین کوشش‌ها تا دورة قاجار، تهران: توس.
مولیر(1402)، عروسی مجبوری و حکایت طبیب اجباری، ترجمة شاهزاده عمادالسلطنه و محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، به کوشش فرید مرادی و ثمین بزرگمند، تهران: دیدآور.
مونس‌الدوله(1380)، خاطرات، به کوشش سیروس سعدوندیان، تهران: زرّین، نگارستان.
میرانصاری، علی و سیدمهرداد ضیائی(گرآوری و پژوهش)(1381)، گزیدة اسناد نمایش در ایران، دفتر دوم از 1305 تا 1320(1381)، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
میلانی، عباس (1385)، تجدد و تجددستیزی در ایران، چاپ ششم، تهران: اختران.
نجم‌آبادی، افسانه (1402)، جریان‌های پنهان خانوادگی، ترجمة محمد سروی زرگر، چاپ پنجم، تهران: نشر بیدگل.
_____ (1399)، چرا محو شد از یادِ تو نامم؟، ترجمة شیرین کریمی، تهران: نشر بیدگل.
نوزاد، فریدون (1368)، تاریخ نمایش در گیلان، رشت: نشر گیلکان.
ویشارد، جان، بیست سال در ایران، ترجمة علی پیرنیا، مؤسسه انتشارات نوین، 1363.
 
روزنامه‌ها
ایران نو، 1328ق.: شمارة 40: 2؛
زبان زنان، 1301: شمارة 2: 12؛
______، 1301، شمارة 3: 9-10؛
نسوان وطنخواه ایران، 1303، شمارة 3: 19-20؛
_____، 1303، شمارة 5 و 6: 54؛
_____، 1303، شمارة 7 و 8: 27-31، 51-56؛
_____، 1304، شمارة 10: 21-23؛
دانش، 1328ق، شمارة 1: 1؛
ستاره ایران، 1302، شمارة 143: 6؛
_____، 1302، شمارة 144: 5؛
_____، 1302: شمارة 145: 5-6؛
شکوفه، شمارة 7: 2-4؛
____، شمارة 20: 2-3؛
عالم نسوان، : 1306، شمارة 6: 69، 212؛
_____، 1309، شمارة 5: 242-243؛
نسیم شمال، 1333ق.، شمارة 9: 1-2؛
______، 1337ق.، شمارة 8: 2-3؛
 
دوره 15، شماره 58 - شماره پیاپی 58
ویژه نامه تاریخ فرهنگی، زمستان 1402
زمستان 1402
صفحه 137-169

  • تاریخ دریافت 22 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 18 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 21 مهر 1403
  • تاریخ انتشار 01 دی 1402