بررسی شواهد کاربرد علوم غریبه در معماری جهان بر اساس متون تاریخ و جغرافیا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی کرمان، کرمان، ایران

چکیده
از موضوعات مهم، چگونگی ارتباط و برهم‌کُنش فرهنگ معنوی و مادی است؛ معماری به‌مثابه فرهنگی مادی دامنة وسیعی دارد و گستردگی این دامنه سبب ارتباط آن با علوم متعددی شده است که برخی از آن‌ها زیرمجموعة علوم غریبه­اند و نشان از تأثیر فرهنگ معنوی بر مادی دارد. این پژوهش در پی پاسخ به چگونگی کاربرد شاخه­های مختلف علوم غریبه در مراحل مختلف شکل‌گیری معماری است و با هدف واکاوی بخشی از ارتباط علوم غریبه با معماری با استناد به متون تاریخ و جغرافیا نوشته شده است که از دید پژوهشگران دیگر مغفول مانده است؛ بنابراین، این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی تلاش دارد ارتباط معماری و علوم غریبه را از جنبه­های گوناگون بررسی کند. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که در مرحلة پایه­گذاری شهرها و بناها از علوم اختیارات نجوم (شاخه‌ای از هیمیا) و برای ساخت بنا از کیمیا، سیمیا، هیمیا، لیمیا و ریمیا استفاده شده است؛ همچنین در مرحلة بهره‌برداری، از طلسمیات به‌مثابه عناصر الحاقی معماری در قالب حجاری، نقاشی و کتیبه‌ استفاده می­شده است. مستندات نشان می­دهد از بین علوم غریبه، نقش طلسمیات در معماری و شهرسازی بیشتر از سایرین بوده است و عناصر الحاقیِ تصاویر و کتیبه­ها از ابزار اصلی به‌کاررفته در فضاهای معماری بوده است که ساحران و طلسم­سازان برای مقاصد متفاوتی مانند حفاظت، آبادانی و یا تسخیر افراد استفاده می‌کردند. این طلسم‌ها در قالب تصویر شامل نقوش انسانی، حیوانی، پرندگان، مخلوقات عجیب و تصاویر نجومی بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Examining the Evidence of the Application of Occult Sciences in the Architecture of the World Based on History and Geography Texts

نویسنده English

Vahideh Rahimimehr
Assistant professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Kerman branch, Islamic Azad University, Kerman, Iran
چکیده English

One of the important issues is how to communicate and interact between spiritual and material culture; Architecture as a material culture has a wide range and the wideness of this range has made it related to many sciences, some of which are a subset of occult sciences and shows the influence of spiritual culture on material culture. This research seeks to answer how different branches of occult sciences are used in different stages of the formation of architecture, and it is written with the aim of analyzing a part of the relationship between occult sciences and architecture, citing the history and geography texts, which has been overlooked by other researchers. Therefore, this research with a descriptive-analytical approach tries to examine the relationship between architecture and occult sciences from various aspects. The findings of the research show that during the foundation stage of cities and buildings, the sciences of constellational power (a branch of Himiya) were used, and for the construction of buildings, Kimia, Simya, Himiya, Limiya and Rimya were used; Also, during the exploitation phase, talismans have been used as additional elements of architecture in the form of sculptures, paintings and inscriptions. The documents show that among the occult sciences, the role of talismans in architecture and urban development has been more than others, and additional elements of images and inscriptions have been the main tools used in architectural spaces, which magicians and talisman makers use for different purposes such as protection, prosperity or to conquer people. These talismans in the form of images include human, animal, bird, strange creatures and astronomical images.
 

کلیدواژه‌ها English

History and Geography
Historical Evidence
Talisman
Occult Sciences
Architecture

قرآن کریم (1391)، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی، تهران: مؤسسة قاصدک شهرک

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1908م)، اقسام العلوم العقلیه فی تسع رسائل فر الحکمه و الطبیعیات، قاهره: دارالعرب.
------- (1363)، اشارات و التنبیهات، ترجمة دکتر حسن ملکشاهی، تهران: سروش
------- (1331)، کنوز المعزمین، تصحیح جلال‌الدین همایی، ناشر: انجمن آثار ملی.
ابن‌خلدون (1353)، مقدمة ابن خلدون، ترجمة محمد پروین گنابادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اخوان الصفا (1405)، رسائل اخوان الصفا و خلان الوفا، قم: مکتبه الاعلام الاسلامی.
ابن­عبری، غریغوریس ملطی (1992م)، تاریخ مختصر الدول، تحقیق انطون صالحانی الیسوعی، الطبعه الثالثه، بیروت: دارالشرق.
امین، احمد (بی تا)، ضحى الاسلام، ج 2، دارالکتاب العربى: بیروت.
ابن‌میمون، موسی ( بی‌تا)، دلاله الحائرین، به تصحیح حسین آتای، آنکارا: مکتبه الثقافه الدینیه.
اذکایی، پرویز (1367)، دایره المعارف اسلامی: مدخل حروف اسرار، یکی از علوم خفیه، تهران: دایره المعارف بزرگ اسلامی.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1872)، معجم البلدان، جلد اول، بیروت: الاول دار إحیاء الثراث العربی.
ادریسی، محمد (1409ق)، نزهۀ المشتاق‌، بیروت: عالم الکتب.
ابن‌جبیر، محمد بن احمد (1986م)، رحلة ابن جبیر، بیروت: دار ومکتبة الهلال.
اولیری، دلیسی اونز (1374)، انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی، ترجمة، احمد آرام، تهران: مرکز نشر دانشگاهی
براتی، پرویز (1400)، بادهای افسون؛ مقدمه‌ای بر شناخت علوم غریبه در ایران، تهران: نشر چشمه.
بحرگرد، نیکو (1397)، بررسی عناصر نوشتاری در طلسم‌های ایرانی در دورة صفویه و تأثیر آن در تایپوگرافی معاصر ایران، پایان‌نامة کارشناسی ارشد ارتباط تصویری، دانشگاه هنر سمنان.
بورکهارت، تیتوس (1388)، کیمیا: علم جهان، علم جان، ترجمة گلناز رعدی آذرخشی و پروین فرامرزی، تهران: حکمت.
بی نام، (1353)، هفت کشور یا صورالاقالیم، به کوشش منوچهر ستوده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
پالوج، پاییزک (1392)، نشانه‌های تصویری طلسم‌های ایران و مخلوقات افسانه‌ای با رویکردی به تمدن عیلام در منطقة خوزستان، پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور تهران.
حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله (1378)، جغرافیای حافظ ابرو، سه جلدی، مقدمه تصحیح و تحقیق صادق سجادی، تهران: بنیان، دفتر نشر میراث مکتوب.
جعفری دهکردی، ناهید، علی بابایی، گلنار, قاضی زاده، خشایار (1400)، «ویژگی نمادین ستارۀ هشت‌پر و ارتباط آن با امام رضا(ع) به‌استناد علم اعداد (حروف ابجد)»، هنرهای صناعی ایران، 4 (1)، 85-98.
دستغیب، نجمه، کاتب، فاطمه، حاتم، غلام علی (1400)، تناظر کیمیا و هنر مقدس بازیابی نمادهای کیمیاگری در محراب‌های زرین فام، باغ نظر، 18(97): 17-30.
دمشقی، شمس‌الدین محمد بن ابی طالب (1382)، نخبة الدهر وعجائب البر والبحر، تهران: انتشارات اساطیر.
دنیسری، محمد (1350)، نوادر التبادر لتحفة البهادر، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دوزی، رینهارت (1980)، تکملة المعاجم العربیة، جلد 1، عراق: دارالرشید.
ذیلابی، نگار (1395)، «پیوند طلسمات و صورتگری در اسلام»، مجلة تاریخ و تمدن اسلامی، 12(23): 3-28.
راپاپورت، آموس (1382)، «ابداع معماری؛ از غار تا شهر»، نشریة آبـادی، ترجمة شهاب قندهاری، 13 (39)، 1382: 4-11.
رحیمی مهر, وحیده (1401)، «ارتباط الهیات و معماری؛ تبیین معماری معابد باستانی صابئین حرانی براساس متون تاریخی»، پژوهش‌های علم و دین، 13 (2): 91-114.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1386)، کارنامة اسلام، تهران، امیرکبیر.
شجاعی، نجمه (1398)، بررسی نقوش انسانی وحیوانی در طلسمهای رایج دورة قاجار، پایان نامة کارشناسی ارشد پژوهش هنر، مؤسسة آموزش عالی هنر شیراز.
طاهری، محمدمهدی، معصومی خامنه، دنیا (1398)، «حفاظتِ تفویضی از شهرهای اسلامی در عجایب‌نگاری‌های مسلمانان در سده‌های میانه: کارکرد و صورت طلسم‌های شهری»، مجلة تاریخ علم، 17(2): 263-291.
طاش‌کوپری‌زاده، احمد (1980م)،  مفتاح السعادة، حیدرآباد دکن.
عرفان منش، ساحل، نعمت شهربابکی، ابوالقاسم، عزیزی، حسن (1402)، «بازنمایی باورهای ماوراء‌الطبیعی در دست‌بافته‌های عشایر بلوچ»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 13(1): 217-244.
عطاری، محمد، چاکری، آزاده، محمدی زرغان، شاهین (1394)، «تحلیلی بر جادو و جادوگری در درمان بیماران روانی در گذشته»، رویش روان شناسی، ۴ (۳) :۶۱-۷۴.
غربال، محمد شفیق، (1965م)، الموسوعة العربیة المیسرة، قاهره: دارالقلم.

فقیهی رضایی، محمد (1393)، قرآن حکیم، همراه با ترجمه، شرح آیات منتخب و فهرست موضوعی، مرکز طبع و نشر قرآن کریم.

قزوینی، زکریا بن محمدبن محمود (1373)، آثارالبلاد و اخبارالعباد، تهران: امیر کبیر.
------------- (1366)، آثارالبلاد و اخبارالعباد، ترجمة عبد الرحمن شرفکندی، تهران: مؤسسة علمی اندیشۀ جوان.
قلقشندی‌، احمد (1383ق)، صبح الاعشی فی صناعه، قاهره‌: وزارۀ الثقافۀ و الارشاد القومی.
کاشفی، حسین (1302 ق)، اسرار قاسمی، تهران: علمی.
کریمی، بهزاد (1400)، «لیمیای صفوی: بازخوانی «اسرار قاسمی» و اثری نویافته از ملاجلال منجم یزد»، آینة میراث، 1(68): 115-130.
کشوری، ارسلان (1385)، کله سر درباب علوم غریبه، تهران: جهانتاب.
کشی افشار، حسین (1373)، اسرار ساختمانی هرم بزرگ گیزا، تهران: دانشگاه تهران.
گدار، آندره، گدار، یدا، سیرو، ماکسیم (1365)، آثار ایران (4 جلدی)، ترجمة ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد: آستان قدس رضوی، دانشگاه امام رضا(ع).
گوهری فخرآباد، مصطفی، کاظم بیگی محمدعلی (1395)، «وضعیت علوم غریبه پس از حملة مغول»، تاریخ و فرهنگ، 95: 137-157.
لک علی آبادی، محمد (1390)، دلشدگان، قم: هنارس.
ماهیار، عباس (1383)، «خاقانی و علوم غریبه»، مجلة مطالعات و تحقیقات ادبی، سال1، ش 1و 2 ، 113-127.
مجلسی، محمد باقر (1388)، تاریخ انبیا(ع)، تهران: آدینه سبز.
مستوفی قزوینی، حمد الله بن ابی بکر بن محمد (1398)، نزهه القلوب، تهران: طهوری.
مسعودی، علی بن حسین بن علی (1390)، مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمة ابوالقاسم پاینده، ج1، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مفتون دنبلی، عبد الرزاق بن نجف قلی (بی‌تا)، تجربة الاحرار و تسلیة الابرار، ۲ جلدی. تبریز: دانشگاه تبریز، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، مؤسسة تاریخ و فرهنگ ایران.
مکارم شیرازی، ناصر (1362)، تفسیر نمونه، جلد اول، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
نلینو، کرلو الفونسو (1349)، تاریخ نجوم اسلامی، ترجمة احمد ارام، نشر بهمن.
هنرفر، لطف الله، (1376)، «برج قوس طالع شهرتاریخی اصفهان»، وقف میراث جاویدان، 19 و 20 (2) 170 – 171.
یزدانی، سیما، (1393)، بررسی نقوش طلسم از دورة قاجار تا به امروز، پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (1347)، البُلدان، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
همدانی، محمد بن محمود (1375)، عجایب المخلوقات غرائب الموجودات، تهران: مرکز.
Bauduin, T. M. (2015), “The Occult and the Visual Arts. In C. Partridge (Ed.)”, The Occult World, pp. 429-445.
Bulut, Yahya, Atabeyoğlu, Omer (2007), “Fountains as urban furniture in historical urban structure and usage culture: Erzurum city case”, Building and Environment, Volume 42, Issue 6, Pages 2432-2438.
Davidovits, Joseph (2009), Why the Pharaohs Built the Pyramids with Fake Stones, Geopolymer Institute, Saint-Quentin, France.
Calasso, Vanna (1992), “Les Remparts Et la Loi, Les Talismans et Les saints: La Protection de la Ville Dans les Sources Musulmanes Médiévales”, Bulletin D'éTudes Orientales, T. 44, Sciences Occultes et Islam (1992), pp. 83-104.
Elizabeth, S, (2020), The Art of the Occult: A Visual Sourcebook for the Modern Mystic, Frances Lincoln.
Erpi, Feyyaz (1991), “Community Culture and its Reflection on Vernacular Architecture-Three Case Studies:Turkish,Greek and Levantime Housing in Anatolia”, Arch & Comport/Arch Behav, Volume 7, (3): 205-222.
Flood, Finbarr (2006), “Image against Nature: Spolia as Apotropaia in Byzantium and the dar al-Islam”, The Medieval History Journal, 9 (1), Sage Publications. pp. 143-166.
Gonnella, Julia, (2004), Magic and Divination in Islam, ed. By Emilie Savage-Smith (Vol. 42 in the series The Formation of the Classical Islamic World Series, ed. By Lawrence I. Conard). Burlington: Ashgate Publishing Company.
Gonnella, Julia (2010), “Columns and Hieroglyphs: Magic Spolia in Medieval Islamic Architecture of Northern Syria”, Muqarnas Journal: An Annual on the Visual Cultures of the Islamic World, vol.27, pp. 103-120.
Kouhkan, Reza, (2015), Pensee alchimiique de Tughrai universitaisres europeennes: Sarrebruck, Editions universitaires européennes.
Martin, Sean. (2006). Alchemy and Alchemists. Harpenden: Pocket Essential.
 
دوره 16، شماره 59 - شماره پیاپی 59
بهار 1403
بهار 1403
صفحه 59-90

  • تاریخ دریافت 09 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 20 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 09 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 01 دی 1403