میرزا کوچک‌خان جنگلی میان حافظه و تاریخ؛ مزارهای میرزا به‌مثابه «مکان‌های حافظه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه گیلان، رشت، ایران

2 استادیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده
ایدۀ محوری پژوهش حاضر، مسئله­مندکردن نسبت میرزا کوچک‌خان جنگلی با «تاریخ» و «حافظه» است؛ بدین منظور، از رویکرد ساختارشکنانۀ پی‌یر نورا، در مورد رابطۀ «تاریخ و حافظه» و جایگاه «مکان‌های حافظه» در آن استفاده شد تا «حافظۀ زنده» از میرزا، در تقابل با «تاریخ‌ سیاست» و «حافظۀ رسمی» از او مورد تأکید قرارگیرد. در همین راستا، ساکنان منطقۀ سلیمان‌داراب رشت (با محوریت مزار فعلی میرزا) و روستای خانقاه گیلوان (با محوریت مزار پیشین میرزا) مورد مطالعه قرار گرفتند؛ حجم نمونه با تکیه بر قاعدۀ اشباع به 28 نفر در دو مکان محدود شد که به شیوۀ نمونه‌گیری نظری انتخاب شدند. شیوۀ گردآوری اطلاعات، مصاحبۀ غیرساخت‌یافته و عمیق بود. نتایج نشان­داد روایت سلیمان‌دارابی‌ها از میرزا و مرگ او با گذشت زمان وارد پیوستار تاریخی شده و به شکل کاملاً رسمی، غایت‌شناسانه و متأثّر از سیاست‌های زمان حالِ حاکمیت بازنمایی می‌شود؛ درحالی­که در گیلوان یادگری از میرزا و مرگ او دقیقاً آن چیزی است که واقعاً توسط محلی‌ها و ساکنان این روستا تجربه و زیسته شد. درواقع، یادگری از میرزا در گیلوان ـ در تقابل با روایت‌ها در سلیمان‌داراب ـ در پیوستار تاریخی قرار نگرفته و از هیچ خطی بهره نبرده است؛ به‌عبارتی حافظۀ گیلوانی‌ها دربارۀ میرزا از نوع «حافظۀ زنده» است که مشخصۀ آن، یادآوری به شیوۀ زیست‌شده، پراکندگی روایت‌ها و غیر‌خطی ‌بودن روایت‌ها است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Mirza Kuchak Khan between Memory and History; Mirza's Tombs as “Places of Memory”

نویسندگان English

hamid ebadollahi 1
soolmaz avarideh 2
1 Associate professor, Department of Social Sciences, University of Guilan, Rasht, Iran
2 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

The central idea of the this research is to question the relationship of Mirza Kuchak Khan with “history” and “memory”; for this purpose, Pierre Nora's deconstructive approach was used regarding the relationship between “history and memory” and the position of “places of memory” in it, so that Mirza's “Living Memory” was compared to his “History Politics” and “Official Memory”. In this regard, the residents of Suleiman Darab area of Rasht (centered on the current tomb of Mirza) and Khānqah-e Gilvan village (centered on the former tomb of Mirza) were studied; Based on the saturation rule, the sample size was limited to 28 people in two places who were selected by theoretical sampling. The method of collecting information was an unstructured and in-depth interview. The results show that Suleiman Darabi's narrative of Mirza and his death has entered the historical continuum with the passage of time and is represented in a completely official, teleological way and influenced by the current policies of the state; While in Gilvan, the memory of Mirza and his death is exactly what was really experienced and lived by the locals and residents of this village. In fact, reminisce of Mirza in Gilvan - contrary to the narrations in Suleiman Darab - was not placed in the historical continuity and is not linear; In other words, the memory of the Gilvanis about Mirza is of the “living memory” type, which is characterized by remembering the way it was lived, the dispersion of the narratives, and the non-linearity of the narratives.

کلیدواژه‌ها English

Collective Memory
Place of Memory
History Politics
Mirza Kuchak Khan
ابراهیمی، مریم (1399ش)، بازخوانی گورستان ابن بابویه به منزله مکان حافظه از مشروطه تا انقلاب اسلامی، پایان نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی .
احمدی گیگاسری، محمدرضا (1391ش)، نقش حاج احمد کسمایی در نهضت جنگل، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
آقابابایی، احسان و مهدی ژیانپور (1395ش)، «گلزار شهدا به مثابه‌ی مکان- خاطره»، فصلنامۀ مطالعات ملی، سال 17، شمارۀ (67 ) 3، 53- 68.
بهرامی، زهرا؛ قاسمی، وحید و کامران ربیعی (1396ش)، «هویت و فضای شهری: مکان خاطره و بازتولید هویت جمعی در اصفهان»، کنفرانس بین المللی توسعه پایدار و عمران شهری، دورۀ برگزاری 1،7-11.
پناهی، عباس (1401ش)، «تحلیل و نقد رویکردهای ملی‌‌گرایی و تجزیه‌‌طلبی در نهضت جنگل»، مطالعات ملی، شمارۀ 3 ( پیاپی 91)، 151-169. https://doi.org/10.22034/rjnsq.2022.329309.1365
جواهری، محمدرضا (1386ش)، «نهضت اسلامی جنگل؛ عوامل شکست و عبرت‌ها»، معرفت، شمارۀ114، 167-185.
حاجی شفیعی‌ها، طیبه (1390ش)، رفتارشناسی میرزا کوچک­خان، پایان‌نامۀ ارشد، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره)، دانشکدۀ علوم اجتماعی، گروه روانشناسی.
حسینی، اشکبوس (1393ش)، تالشیان ونهضت جنگل، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
حسینی‌نثار، ابراهیم و مجید فیوضات (1383ش)، «بررسی عوامل شکل‌گیری جنبش پوپولیستی ـ استقلال‌طلبانه و چریکی جنگل»، فصلنامۀ علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی، دورۀ 11، شمارۀ 27، 43-73.
حیدری، فاطمه (1393ش)، نقش حافظۀ تاریخی در پایداری میراث فرهنگی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی، برنامه‌ریزی گردشگری.
خدری، غلامحسین (1400ش)، «تحلیلی برگفتمان عاشورایی نهضت جنگل»، تاریخ روایی، سال 6، شمارۀ 21 و 20، 29-66.
درویشی، ابراهیم (1393ش)، نقش کردها در نهضت جنگل، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی.
دهخدا، علی اکبر(1385ش)، لغت نامة دهخدا، جلد 1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دهخدا، علی اکبر(1377ش)، لغت نامة دهخدا، جلد 5، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ذکریازاده کارسیدانی، حمیرا (1401ش)، «تحلیل شخصیت کاریزماتیک میرزا یونس استادسرایی»، همایش بین‌المللی تبارشناسی شخصیت میرزا کوچک  و نهضت جنگل، 45.
زارع، رحمان و غلامرضا کافی(1400ش)، «بازتاب دوگانه چهرۀ میرزا کوچک خان جنگلی در آیینه شعرمعاصر ایران»، نشریة ادبیات پایدار، سال 13، شمارۀ 25، 87-110. https://doi.org/10.22103/jrl.2022.3227
زادبر، علیرضا (1395ش)، «فکری ـ اجتماعی پیدایش و افول نهضت جنگل»، ره‌آورد سیاسی، شمارۀ 48،81-103.
سلطانیان، ابوطالب (1392ش)، «بررسی روند تغییر اید‏ئولوژی سیاسی جنبش جنگل و پیامدهای آن»، پژوهش­های علوم تاریخی، دورۀ 5، شمارۀ 93، 2-112.
شعله، مهسا (1385ش)، «دروازه‌های قدیم در خاطرۀ جمعی شهر معاصر ریشه‌یابی رشته‌های خاطره‌ایه‌ای»، نشریۀ هنرهای زیبا، شمارۀ 27، 17-26.
شیخ‌الاسلامی، جواد (1366ش)، «میرزا کوچک خان (رهبر نهضت جنگل)»، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، شمارۀ 23، 173-189.
صادقی، منیره (1395ش)، «بررسی نقش اندیشه‌های سوسیالیستی در ناکامی جنبش جنگل»، نشریۀ تاریخ نو، شمارۀ 110، 15-122.
علم، محمدرضا (1386ش)، «ریشه‌های هویت ایرانی در قیام میرزا کوچک خان جنگلی»، جامعه­شناسی فرهنگی، شمارۀ 31، 99-118.
عضدی دیلمی، مهدی (1401ش)، بررسی نقش خوانین منطقه دیلمان با تأکید بر اقدامات خاندان عضدی در انقلاب مشروطه، نهضت جنگل، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام‌نور گیلان، مرکز انزلی.
لطف‌اله‌زاده، تینا (1400ش)، لهستانیان در جنگ جهانی دوم در کرمانشاه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه رازی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، گروه علوم اجتماعی گرایش مطالعات فرهنگی.
لولوئی، کیوان (1383ش)، «نگاهی به روند شکل‌گیری نهضت جنگل»، ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه بیرجند)، شمارۀ 141، 4-158.
Boeira, Luciana Fernandes (2011), “ Nora, Pierre. Présent, nation, mémoire”, Revista Brasileira de História, vol. 32, no 63, 445-448.   DOI:10.1590/S0102-01882012000100023.
Jakutowicz, Joanna (2018), “ The First World War Monuments in East Prussia as a place of memory or a memorial areas”, Protection of Cultural Heritage, (5), 63–74. https://doi.org/10.35784/odk.859.
Krawczk, Janusz and Małgorzata, Balcer (2021), “ Pierre Nora’s ‘Sites of Memory’ and the Social Aspect of Issues in Built Heritage Conservation”, Protection of Cultural Heritage, (12), https://doi.org/10.35784/odk.2673.
Lewicki, Jukub (2018), “   Polish Memorial Places - changes in interpretation and problems of protection in the 21st century”, Protection of Cultural Heritage, (5), 103–113. https://doi.org/10.35784/odk.862.
Le Goff, Jacues and Pierre Nora (1986), Faire de L'histoire , Publisher: folio Histoire.
Montaño, Eugenia Allier (2008), “ Places of memory, Is the concept applicable to the analysis of memorial struggles? The case of Uruguay and its recent past”, Cuad.Claeh, vol.4, 1-26. 
Mukerji, Chandra (2016), “ Cultural historical sociology”, The Sage Handbook of Cultural Sociology, Edited by David Inglis and Anna-Mari Almila, SAGE publication Ltd, UK, https://doi.org/10.4135/9781473957886.n15
Nora, Pierre (2012), “History as protection from politics”, “Rendez-Vous de l’Histoire” conference, which took place on 13-16 June 2011 in Blois, Translated from French by Yulia Kuzmenko.
Nora, Pierre (2005), “ World commemoration”, Emergency ration, Moskow, No, 2/3, 40-41. URL: https://fly-uni.org/stati/per-nora-vsemirnoe-torzhestvo-pamyati/ [In Russian].
Nora, Pierre (2001), Rethinking France: Les Lieux de Memoire, Translated by Mary Seidman Trouille, Edited by Pierre NoraDavid P. Jordan, Volume 1,The University of Chicago Press.
Nora, Pierre and Pierre Birnbaum (1996), Realms of Memory: The Construction of the French Past, Volume 1 - Conflicts and Divisions, Publisher, New York : Columbia University Press.
Nora, Pierre (1989), “ Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire Representations”, Representations, No. 26, 7-24, https://doi.org/10.2307/2928520
Nora, Pierre and Jacques le Goff (1985), Constructing the Past: Essays in Historical Methodology, Contributor: Colin Lucas, Publisher: Cambridge University Press.
Nora, Pierre (1984), Les  Lieux  de Memoire, Publisher:  Gallimard , [Paris].
Zawadzki, Jaroslaw Maciej (2018), “ Memorial Plaque of Polish Senators",Protection of Cultural Heritage, (5), 187–190. https://doi.org/10.35784/odk.870.
دوره 16، شماره 59 - شماره پیاپی 59
بهار 1403
بهار 1403
صفحه 91-123

  • تاریخ دریافت 22 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 23 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 27 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 20 آذر 1403