مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)

چگونگی مواجهه مولویان با قاضی‌زاده‌لی‌ها در دوره عثمانی (1032ـ1095هـ./1623ـ1684م)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

حسن حضرتی 1
بهرام کارجو اجیرلو 2
مهدی عبادی 3

1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدة الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدة الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22034/chs.2025.492455.1046
چکیده
طریقت مولویه منسوب به مولانا جلال‌­الدّین محمد بلخی در جامعه و دولت عثمانی جایگاه والایی داشت. در سده یازدهم هجری جنبش قاضی‌­زاده‌­لی‌ها در استانبول تحت تأثیر اندیشه‌­های تصوف‌­ستیزانه با هدف مبارزه با بدعت و اصلاح دینی ظهور کرد. قاضی­‌زاده‌­لی‌­ها با نفوذ در دولت عثمانی، رفتارهای خصمانه­‌ای بر ضد صوفیان و به ویژه مولویان در پیش گرفتند. آن‌ها بر این باور بودند که اسلام صوفیانه دور از اسلام راستین است و مولویان در اسلام با اعمالی همچون سماع و رقص دچار بدعت و کفر شده‌­اند و عمدۀ مشکلات دولت عثمانی نیز ناشی از این بدعت­ها است؛ در چنین شرایطی بود که مولویان برای مقابله با این اندیشه افراطی و به ناگزیر، به دفاع از میراث فرهنگی مولانا پرداختند. پژوهش حاضر با اتکا بر شیوه مطالعه تاریخیِ تحلیلی، به بررسی چگونگی مواجهه مولویان با اندیشه‌های جزم‌اندیشانه قاضی‌­زاده­‌لی‌­ها در سده یازدهم هجری می‌­پردازد. یافته‌­های این پژوهش نشان می‌­دهد قاضی‌­زاده­‌لی‌­ها با نفوذ در دولت عثمانی و بیشتر در استانبول کوشیدند تا میراث معنوی و فرهنگی مولانا در جامعه عثمانی را تضعیف کنند. در مواجهه با چنین شرایطی مولویان به ویژه اسماعیل رسوخی آنقروی پوست­‌نشین مولوی­‌خانه غلطه در این زمان، درصدد برآمدند با فعالیت‌­های علمی و فرهنگی همه‌جانبه، از اندیشه­‌ها، آداب و ارکان طریقت مولویه دفاع کنند؛ در نتیجه این فعالیت‌­ها و البته با جلب حمایت دولت عثمانی از سوی مولویان، میراث فرهنگی مولانا در مسیر احیاء مجدد قرار گرفت و به ‌مانند سده‌­های پیشین و با محبوبیت افزون‌تری به حیات خود در جامعه عثمانی ادامه داد.

کلیدواژه‌ها

دولت عثمانی
مولویان
قاضی‌زاده‌لی‌ها
آیین‌های مولوی
اسماعیل رسوخی آنقروی

عنوان مقاله English

The way the Mawlawis confronted the Kadızadeliler during the Ottoman period (1032–1095 AH / 1623–1683 CE).

نویسندگان English

Hasan Hazrati 1
Bahram Karju Ajirlu 2
Mahdi Ebadi 3
1 University of Tehran
2 University of Tehran
3 University of Payamnur
چکیده English

The Mawlawi Order, attributed to Jalal al-Din Muhammad Balkhi (Rumi), held a prominent position in the politics and society of the Ottoman government. However, in the 11th century AH, the Kadızadeliler movement emerged, influenced by Salafi ideas, with the goal of fighting innovation (bid‘ah) and promoting religious reform. The Kadızadeliler scholars, by gaining influence in the Ottoman government, advanced their hostile actions against Sufis, especially the Mawlawis, believing that Sufism was far removed from true Islam. They claimed that the Mawlawis, through practices such as the Sama and dance, had fallen into heresy and infidelity, and that the problems facing the Ottoman state were a result of such innovations. In response to this extreme ideology, the Mawlawis defended the cultural legacy of Mawlawi.



This study, employing a descriptive-analytical approach, examines how the Mawlawis confronted the ideas of the Kadızadeliler movement in the 11th century AH. The findings of the research indicate that, with the support of the Ottoman government centered in Istanbul, the Kadızadeliler movement contributed to weakening Mawlawi cultural legacy within Ottoman society. In response to these challenges, the Mawlawis, particularly Ismail Rusuhi Ankaravi, defended the ideas, customs, and principles of the Mawlawi Order through scholarly and cultural activities. As a result of these efforts, Mawlawi's cultural legacy was revitalized and continued to thrive with even greater popularity, much like in the early centuries of the Ottoman government.

کلیدواژه‌ها English

Ottoman government
Mawlawis
Kadızadeliler
Mawlawiyya practices
İsmail Rusuhi Ankaravi
اسطوانی، محمد بن احمد (بی­تا)، رسالۀ اسطوانی، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 29557.
انوری، علی (1309)، سماع­خانۀ ادب، استانبول: عالم مطبعه­سی.
اوزون چارشی­لی، اسماعیل حقی (1388)، تاریخ عثمانی، ترجمة وهاب ولی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ایوان­سرایی، حسین بن اسماعیل (بی­تا)، حدیقه الجوامع، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 242899.
آق­یورک، احمد رمزی (1334)، تاریخچه أقطاب، دمشق: الترقی مطبعه­سی.
آنقروی، اسماعیل رسوخی (بی­تا الف)، منهاج الفقراء، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 62748.
همو (بی­تا ب)، الرسالة التنزیهیة فی شأن المولویة، نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 313833.
همو (بی­تا ج)، جامع الآیات، نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 572427.
همو (بی­تا د)، رساله حجه السّماع. استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 317652.
همو (بی­تا ه)، شرح حدیث أربعین، نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 400719.
همو (بی­تا و)، شرح مثنوی، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 240621.
برگوی، تقی الدین محمد افندی (بی­تا)، کتاب الایمان و إستحسان. استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 373501.
روزنامۀ سفر سلطان مراد چهارم به ایروان و تبریز ـ منزل‌نامۀ بغداد، بی­نام، (1390)، به تصحیح و مقدمة یونس زیرک و خلیل ساحللی اوغلو، ترجمة نصرالله صالحی، تهران: انتشارات طهوری.
پچوی، ابراهیم (1866)، تاریخ پچوی. بی­جا.
ثاقب دده، مصطفی (1283)، سفینة نفیسة مولویان چاپ استانبول.
خواجه زاده، احمد حلمی (1325)، زیارت اولیاء، استانبول: کتابخانة سلیمانیه.
دفتردار، سارى محمد پاشا (بی­تا)، زبدة وقایعات، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 312270.
راشد، محمد (1865)، تاریخ راشد، استانبول: مطبعة عامره.
شیخی، محمد (بی­تا)، وقایع الفضلاء، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 653421.
صبوحی، احمد دده (بی­تا)، اختیارات صبوحی، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 318686.
صولاق­زاده، محمد همدمی چلبی (1297)، صولاق­زاده تاریخی، استانبول: محمودبک مطبعه­سی.
ضیاء، محمد (1329)، ینی­قپو مولویخانه­سی، استانبول: دارالخلافه العلیه.
قاضی زاده، محمد افندی (بی­تا (الف))، علم حال، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 84714.
--------------- (بی­تا (ب))، دَوَران، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 401760.
--------------- (بی­تا (ج))، رسالة قاضی­زاده من العقاید، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت662770.
--------------- (بی­تا (د))، رساله­ مبحث ایمان، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 84717.
کاتب چلبی، مصطفی (1287)، فذلکه، استانبول: مطبعه جریده حوادث.
------------- (1286)، میزان الحق فی اختیار الأحقف استانبول: مطبعه علی رضا افندی.
کامی حاتیوی، حسین (1288)، کرید تاریخی، استانبول: کتابخانه سلیمانیه.
گولپینارلی، عبدالباقی (1366)، مولویه بعد از مولانا، ترجمه توفیق سبحانی، تهران: انتشارات کیهان.
لطفی، مصطفی (بی­تا)، تحفة العصری فی مناقب المصری، بورسه: مطبعه الجزیره، کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 366731.
محبی الحموی، محمد أمین بن فضل الله (بی­تا)، خلاصة الأثر فی أعیان القرن الحادی عشر، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 258501.
نعیما، مصطفی(1281)، تاریخ نعیما، بی­جا.
وانی، محمد افندی (بی­تا)، وانی محمد افندینین وقفیه­سینین صورتى، استانبول: نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه، شمارة ثبت 354812.
 
Akpınar, Muhammet Raşit (2022), Kadızadeliler ve Sivasiler Tartışması, Ankara: Fecr Yayınları.
Ankaravi, İsmail (2001), Şerh-i ehadis-i erbain-Hadislerle Tasavvuf ve Mevlevi Erkanı, (Haz. Semih Ceyhan), İstanbul: Dârulhadis.
Baz, İbrahim (2019), Kadızadeliler Sivasiler Tartışması, Ankara, Ayrıntı Basımevi.
Bilkan, Ali Fuat (2016), Fakihler ve Sofuların Kavgası 17. Yüzyılda Kadızadeliler ve Sivasiler, İstanbul: İletişim yayınları.
Ceyhan, Semih (2005), İsmail Ankaravi ve Mesnevi Şerhi. Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi.
Durmuş, Ali (2020), Osmanlı'da Dinî-Siyasî Bir Yapilanma Olarak Kadizâdeliler Hareketi. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dali.
--------------- (2021), Osmanlı Hanefilerinin Hanefiliğe Eleştirisi: Kadızadeliler Hareketi, İstanbul: Ketebe yaınları.
İpşirli, Mehmet (1995), “Enderun”, İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 11.
İnalcık, Halil (2009), Devlet-i Aliye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Hakkı Konyalı, İbrahim (1964), Konya Tarihi, Konya, Konya: Yeni Kitabevi.
Kızılkaya, Müzekkir (2021), “Sivasiler-Kadızadeliler Mücadelesinde Mevleviler”, Balıkesirli Bir İslam Alimi İmam Birgivi, c. 2, Balıkesir, Büyükşehir Belediyesi, Şubat.
Ocak, Ahmet Yaşar (1998), Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler (15.-17. yüzyıllar), İstanbul: Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayınları.
Pazarbaşı, Erdoğan (1994), “Vani Mehmed Efendi'nin Zamanının Mutasawıfları Hakkındaki Düşüncesi ve Onunla Olan Mücadelesi”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı 5, 459-474.
Sahih Ahmed Dede (2003), Mevlevilerin Tarihi (Mecmuatü’t-tevarihi’l-mevleviyye), Haz: Cem Zorlu. İstanbul: İnsan Yayınları.
Sarı, Mehmet (2008), “Sabûhî”, İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 35.
Tanman, M. Baha (1992), “Bayram Paşa Külliyesi”, İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 5.
Tanman, M. Baha (2013), “Yenikapi Mevlevîhânesi”, İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 43.
Tonga, Aydın (2017), Osmanlı’nın Paralel Devleti Kadızadeliler, İstanbul: Doğu Kitabevi.
Top, Hüseyin (2001), Mevlevi Usul ve Adabı, İstanbul: Özener Matbaası, 2001.
Uludağ, Süleyman (1976), İslam Açisindan Musiki Ve Sema, İstanbul: İrfan Yayınevi.
Ungay, M. Hurşit (2002), “Kudüm”, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfi, İslâm Ansiklopedisi, cilt 26.
Vassâf, Osmanzade Hüseyin (2006), Sefîne-i Evliyâ, (Haz: Mehmed Akkuş, Ali Yılmaz). İstanbul: Kitabevi Yayınlarıç
Yetik, Erhan (1992), İsmail Ankaravî Hayatı Eserleri ve Tasvvufî Görüşleri. İstanbul: İşaret Yayınları.
---------------- (1991), “Ankaravî, İsmâil Rusûhî”, İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi, cilt 3.
Yurdaydın, Hüseyin (1961), “Türkiye'nin Din Tarihine Umumi Bir Bakış”, Ankara: Ankara Üniversitesi Ilahiyat Fakültesi Dergisi, IX, 109-120.
---------------------------- (1971), İslam Tarihi Dersleri, Ankara Üniversitesi: İlahiyat Fakültesi Yayınları.
مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)
دوره 16، شماره 60 - شماره پیاپی 2
تابستان 1403
تابستان 1403
صفحه 147-182

  • تاریخ دریافت 15 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 20 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 29 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403

صفحه اصلی

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما