میراث رضاشاهی در کتاب‌های درسی تاریخ پهلوی: رویکردی نشانه‌شناختی به بازنمایی قدرت و هویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکترای تاریخ، دانشکدة حقوق و علوم اجتماعی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده
این پژوهش با رویکردی کیفی و نشانه‌شناسی انتقادی به تحلیل بازنمایی‌های تصویری از رضاشاه در کتاب‌های درسی تاریخ دورة پهلوی در تمامی مقاطع تحصیلی می‌پردازد و می‌کوشد سازوکارهای ایدئولوژیکی را که از طریق آن‌ها قدرت سیاسی و هویت ملی‌گرایانه به دانش‌آموزان منتقل می‌شود، آشکار سازد. مسئلة پژوهش آن است که تصاویر کتاب‌های درسی ‌تنها بازتاب رویدادها و شخصیت‌های تاریخی نیستند، بلکه متونی ایدئولوژیک‌اند که در لایه‌های ثانویة معنایی، پیام‌های هژمونیک دولت را بازتولید می‌کنند؛ این پژوهش به‌دنبال پاسخ به این سؤال است که تصاویر کتاب‌های درسی تاریخ پهلوی چگونه با بازنمایی مدرنیته، اقتدار رضاشاه و الگوهای نظم و اطاعت، در مقام یک دستگاه ایدئولوژیک به تثبیت گفتمان رسمی دولت پهلوی در ذهن دانش‌آموزان عمل می‌کنند؟ چهارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم دلالت مرتبة نخست و دوم رولان بارت و نظریة «دستگاه‌های ایدئولوژیک دولت» لویی آلتوسر استوار است؛ بر این اساس، تصاویر در سه سطح «میراث تجددی» (نوسازی و مدرنیزاسیون)، «میراث شخصیتی» (چهره و اقتدار فردی) و «میراث رفتاری» (نظم و مناسک اجتماعی) تحلیل می‌شوند. منابع اصلی پژوهش مجموعه کتاب‌های درسی تاریخ پهلوی است که از طریق کتابخانة دیجیتال آیت‌الله بروجردی و سایر پایگاه‌های اسنادی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که تصاویر رضاشاه در این متون با حذف تضادهای اجتماعی و سیاسی، چهره‌ای قهرمانانه و معمارگونه از وی ارائه داده و در خدمت تثبیت گفتمان ملی‌گرایانه و دولت‌محور پهلوی قرار می‌گیرند. پژوهش حاضر با پرکردن خلأ موجود در مطالعات تاریخ آموزش، به فهم عمیق‌تر پیوند میان تصویر، ایدئولوژی و ملت‌سازی در ایران معاصر یاری می‌رساند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Reza Shah's Legacy in Pahlavi History Textbooks: A Semiotic Approach to the Representation of Power and Identity

نویسنده English

Amir Karimi
PhD Student, History Department, Faculty of Law and Social Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran
چکیده English

using a qualitative and critical semiotic approach, this research analyzes the visual representations of Reza Shah in Pahlavi history textbooks at all levels of education and attempts to reveal the ideological mechanisms through which political power and nationalist identity are transmitted to students. The issue addressed in the present study is that textbook images are not simply reflections of historical events and figures, but are ideological texts that reproduce the hegemonic messages of the state in secondary semantic layers. This research seeks to answer the question of how the images of Pahlavi history textbooks, by representing modernity, Reza Shah's authority, and patterns of order and obedience, act as an ideological device to consolidate the official discourse of the Pahlavi state in the minds of students. The theoretical framework of the research is based on Roland Barthes' concepts of first- and second-order signification and Louis Althusser's theory of "ideological apparatuses of the state. Accordingly, the images are analyzed at three levels: ‘reconstructional heritage’ (renovation and modernization), ‘personal heritage’ (personal image and authority), and ‘behavioral heritage’ (social order and rituals). The main sources of the research are the collection of Pahlavi history textbooks collected through the Ayatollah Boroujerdi Digital Library and other document databases. The findings show that the images of Reza Shah in these texts, by eliminating social and political contradictions, present a heroic and architect-like image of him and serve to consolidate the Pahlavi nationalist and state-oriented discourse. By filling the gap in studies on the history of education, the present study contributes to a deeper understanding of the link between image, ideology, and nation-building in contemporary Iran.

کلیدواژه‌ها English

Reza Shah
history textbooks
semiotics
Pahlavi ideology
history education
اکبری، محمدعلی (1391)، «پروژۀ ملت‌سازی عصر پهلوی اول در متون آموزشی تاریخ»، مجلة علمی و پژوهشی تاریخ ایران، 5، 2، 33-60.
اکبری، محمدعلی و رضا بیگدلو (1390)، «پهلویسم: ایدئولوژی رسمی دولت محمدرضا پهلوی در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ ش»، گنجینه اسناد، 84، 6-24.
اکبری، محمدعلی و معصومه شکورقهاری (1391)، «وجوه فرهنگی ایرانیت در متون درسی عصر پهلوی اول (کتاب‌های تاریخ، جغرافیا و ادبیات فارسی)». مسکویه، 7 (23), 7-32.
بیگدلو، رضا و شهاب شهیدانی (1396)، «تحلیل نوسازی نظام آموزشی ایران در دهة چهل و اوایل دهة پنجاه (با تأکید بر کنفرانس انقلاب آموزشی رامسر)»، مجلة علمی و پژوهشی تاریخ ایران، 10, 3, 25-45.
بیگدلو، رضا و ثریا مرسلی (1396)، «بازنمایی هویت نژادی در کتاب‌های درسی تاریخِ مدارس ابتدایی و دبیرستان در دورة پهلوی اول». مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ)، 9 (34)، 1-24.
تریان، امین و حمید آزاد (1394)، «تحلیل گفتمان روایت جنبش مشروطه در کتاب‌های درسی تاریخ (دورة پهلوی و پس از انقلاب اسلامی)».،پژوهش‌های تاریخی، 7 (1)، 121-140.
حامدی، زهرا (1392)، «آسیب‌شناسی تدوین کتب و مسائل آموزشی درس تاریخ در دورة رضاشاه»، مطالعات تاریخ فرهنگی، 5 (17)، صص 21-40.
راعی گلوجه، سجاد، رحمانیان، داریوش (1396)، «سیاست و آموزش در دورة پهلوی دوم؛ بررسی موردی علل، چگونگی و فرایند تغییر مباحث و مصوبات شورای عالی فرهنگ:1320-1332»،  تاریخ اسلام و -ایران، 35 (125)، صص 57-80.
سلیمی، حسین (1397)، «تبار رمانتیکی گفتمان ملت‌گرایی دورة پهلوی اول و آموزش هویت ملی در کتاب‌های درسی دبستان»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال دهم، 36، 77-104.
فرامرزی، اعظم، محمد کلهر و علی‌اکبر خدری زاده (1400)، «ترویج آموزه‌ها و مفاهیم ملی در محتوای کتاب‌های درسی تاریخ در عصر پهلوی دوم کاربست نظریۀ تحلیل گفتمان تاریخی روث وداک»، پژوهش‌های تاریخی، 13, 4, 77-92.
عسکرانی، محمدرضا (1389)، «آسیب‌شناسی آموزش تاریخ در نظام تعلیم و تربیت ایران «بررسی موردی عصر قاجار تا پایان دورة رضاشاه»»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال دوم، شمارة 5.
معلمان، محمدرضا، سهراب یزدانی مقدم، داریوش رحمانیان کوشککی و عطاءالله حسنی (1401)، «تحلیل گفتمان سخنرانی‌های تاریخی در سازمان پرورش افکار (1317-1320 ش)»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال سیزدهم، شمارة 52.
ملائی توانی، علیرضا (۱۴۰۰)، چالش­های تاریخ ورزی در ایران امروز، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ملایی توانی، علیرضا و جواد نوروزی (1395)، «طرح جلد کتاب‌های درسی تاریخ معاصر دبیرستان از 1358-1394». تاریخ نگری و تاریخ‌نگاری، 26, 17, 145-178.
ملائی توانی، علیرضا (1396)، گفتمان تاریخ نگاری رسمی دورة پهلوی پیرامون رضاشاه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فرشید مهری، رضا شعبانی، قباد منصور بخت (بهار 1396)، «جایگاه و جلوه‌های ناسیونالیسم در متون درسی تاریخ دورة پهلوی اول»، فصلنامة تاریخ دانشگاه آزاد واحد محلات، 12 (44)، صص 68-98.
وطن‌دوست، غلامرضا، فصیحی، سیمین، حامدی، زهرا (1388)، «نمودهای ناسیونالیسم در کتاب‌های درسی تاریخ دورة پهلوی اول»، تاریخ نگری و تاریخ‌نگاری، 19 (1)، 181-205.
 
کتاب­های درسی
دورة رضاشاه
ابوطالب خان (1345)، تاریخ مقدماتی ایران برای سال دوم مدارس ابتدایی، تهران: کتابخانه سعادت.
رمزی، سیدحسین‌خان (1307)، تاریخ مقدماتی ایران به‌ضمیمة عصر پهلوی مختص سال دوم و سیم مدارس، تهران: کتابخانة علمیة اسلامی و اخوان کتابچی.
فروغی، محمدعلی (1307)، تاریخ مختصر ایران و عالم برای سال پنجم و ششم مدارس ابتدایی ایران، تهران: مطبعة حسینی.
قویم، امیرعلی خان (13۰6)، کتاب تاریخ ایران؛ سال پنجم و ششم ابتدایی، تهران: کتابخانه مظفر.
وزارت فرهنگ (1319)، تاریخ: سوم دبیرستان‌ها، بی‌جا: چاپخانة بانک ملی ایران.
 
دورة محمدرضا شاه
برهان آزاد، ابراهیم و دیگران (1335)، تاریخ: برای سال سوم دبیرستان‌ها، تهران: شرکت سهامی انتشار کتب درسی.
حداد، محسن و دیگران (1342)، تاریخ: سال پنجم دبیرستان‌ها طبیعی و ریاضی، تهران: شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران.
حکیم الهی، نصرت‌الله و دیگران (1331)، تاریخ: برای سال سوم دبیرستان‌ها، تهران: شرکت سهامی طبع و نشر کتاب‌های درسی ایران.
غمامی، حسن و عباس سعیدی (1332)، تاریخ عمومی و ایران برای سال سوم دبیرستانی‌ها، تهران: کتاب‌فروشی زوار.
شیبانی، عبدالحسین و دیگران (1319)، کتاب تاریخ سال دوم دبیرستان، تهران: تابان.
محمدیان، ابوالقاسم و محمدحسن خلیلی گرگانی (1353)، تاریخ 3 دورة راهنمایی، تهران: چاپخانه سپهر.
ناتل خانلری، پرویز (1340)، تاریخ ایران: دورة اسلامی برای سال ششم دبستان، تهران: فرانکلین.
Althusser, L. (1971), “Ideology and Ideological State Apparatuses”, In Lenin and Philosophy and Other Essays, Monthly Review Press.
Apple, M. W. (2004), Ideology and Curriculum, NY: Routledge.
Barthes, R. (1972), Mythologies, Trans, A. Lavers. New York: Hill and Wang.
Eco, U. (1976), A Theory of Semiotics, Bloomington: Indiana University Press.
Li, Y. (2017), “A semiotic theory of institutionalization”, Academy of Management Review, 42(3), 520-547.
Peirce, C. S. (1931–1958), Collected Papers of Charles Sanders Peirce, Vol. 2. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Threadgold, T. (1986), Semiotic,s-ideology-language, Sydney Studies in society and culture, 3.
دوره 17، شماره 65 - شماره پیاپی 65
پاییز 1404
پاییز 1404
صفحه 1-36

  • تاریخ دریافت 16 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 04 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 26 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404