تحلیل بازنمایی تاریخ قاجار در کتب درسی دورة رضاشاه با تأکید بر نقش عاملیت و ساختار در تدوین محتوای آموزش رسمی (۱۳20–۱۳04)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

10.22034/chs.2026.559167.1143
چکیده
مواجهة هر نظام حکومتی با میراث و تاریخ حکومت پیشین، همواره می‌تواند چالش‌برانگیز باشد؛ این موضوع در دورة معاصر باتوجه به نقش پر‌رنگ افکار عمومی، از اهمیت بیشتری برخوردار است. دولت پهلوی که پس از قاجاریه روی کار آمد توجه خاصی به همسان‌سازی و تربیت افکار عمومی مردم از طریق نهادهایی چون آموزش‌وپرورش داشت؛ از آنجا که یکی از مهم‌ترین روش­های جهت‌دهی به نظام آموزشی، تدوین کتب درسی است، پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی کتب درسی آموزش تاریخ در عصر رضاشاه می‌پردازد تا حجم، ویژگی­ها و مضامین اصلی مربوط به تاریخ دورة قاجار در آن کتاب‌ها آشکار شود و به این سؤال پاسخ داده‌شود که نظام آموزشی حکومت رضاشاه در دوره‌ها و مقاطع مختلف تحصیلی، چه تصویری از عصر قاجار ارائه می‌کرد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در کتاب‌های درسی دورة‌ ابتدایی، توجه نسبتاً اندکی به عصر قاجار شده است، اما در دورة‌ دبیرستان، با وجود اختصاص حجم قابل‌توجهی از مطالب به تاریخ قاجار، سوگیری‌ها بیشتر در سطح واژگان و اصطلاحات زبانی دیده می‌شود؛ در واقع، تکثر نویسندگان کتب درسی و درنظرگرفتن رابطة متقابل رویدادها و روایت‌ها، امکان تحریف آشکار وقایع را، به‌جز در مباحث پس از انقلاب مشروطه، محدود می‌ساخت. نکتة آخر اینکه، سوگیری‌هایی که با روایت کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به اوج می‌رسند، تا سال ۱۳۱۷، بیش از آنکه ناشی از یک ساختار نظارتی رسمی باشند، برآمده از هراس پایگاهی نویسندگان و پیروی آن‌ها از گفتمان مسلط آن دوره بوده‌اند؛ با این‌حال، پس از این تاریخ، وزارت فرهنگ تلاش منسجمی را برای ارائة یک روایت واحد از طریق تلفیق گزینش متون از پیش موجود و بازنویسی برخی روایت‌ها آغاز کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Analyzing the Representation of Qajar History in Reza Shah’s Textbooks: Emphasizing the Role of Agency and Structure in Shaping Official Educational Content (1925–1941)

نویسندگان English

Mohammad Bakhtiari 1
Nima Talakoubi 2
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 M.A. Student in Islamic Iranian History, Faculty of Literature and Humanities, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده English

The way any political regime treats the legacy and history of its predecessor can always be challenging. In the modern era, given the significant role of public opinion, this issue has gained even greater importance. The Pahlavi state, which came to power after the Qajar dynasty, paid particular attention to the standardization and shaping of public opinion through institutions such as the education system. Since one of the most important means of directing the educational system is the compilation of textbooks, the present study adopted a descriptive-analytical approach to examine history textbooks from the Reza Shah period in an attempt to reveal the volume, characteristics, and principal themes related to Qajar history in these books and to answer the question of what image of the Qajar era was presented by the educational system of Reza Shah’s government at different educational levels. The findings indicate that in primary school textbooks, relatively little attention was devoted to the Qajar era. However, at the secondary level, although a considerable portion of the material was allocated to Qajar history, biases were mainly evident at the level of vocabulary and linguistic terminology. In fact, the plurality of textbook authors and the consideration of the reciprocal relationship between events and narratives limited the possibility of overt distortion of historical facts except in discussions concerning the period after the Constitutional Revolution. Finally, the biases that reached their peak in the narrative of the Coup of 21 February 1921 (3 Esfand 1299) were, until 1938, mainly the result of the authors’ positional anxieties and their adherence to the dominant discourse of the period than the product of an official supervisory structure. Nevertheless, after this date, the Ministry of Culture initiated a more systematic effort to present a unified narrative by combining selected pre-existing texts with the rewriting of certain accounts.

کلیدواژه‌ها English

Qajar period
textbooks
history education
Reza Shah era
representation of Qajar history
اثر آفرینان (1384)، زیرنظر محمدرضا نصیری، جلد چهارم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
افشار، ایرج (1383)، نادره‌کاران، به‌کوشش محمود نیکویه، چاپ اول، تهران: نشر قطره.
اقبال آشتیانی، عباس (1305)، دورة تاریخ عمومی: جلد چهارم برای سال سوم متوسطه، چاپ دوم، تهران: مطبعة سعادت.
اکبری، محمدعلی (1384)، تبارشناسی هویت جدید ایرانی(عصر قاجاریه و پهلوی اول)، چاپ اول، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
آبراهامیان، یرواند (1397)، ایران بین دو انقلاب از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ترجمة احمد گل‌محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، چاپ بیست و هفتم، تهران: نی.
آزاد، حمید، و تریان، امین (۱۳۹۴)، «تحلیل گفتمان جنبش مشروطه در کتاب‌های درسی تاریخ (دورة پهلوی و پس از انقلاب اسلامی)»، پژوهش‌های تاریخی (دانشگاه اصفهان)، ۷(۱)، صص ۱21-۱40.
بیانی، خان بابا (1318)، تاریخ ایران شامل: نهضت‌های ایرانیان در آغاز اسلام - شاه عباس اول - نادرشاه افشار - اعلیحضرت شاهنشاه پهلوی، بی‌جا: شرکت تضامنی علمی.
بیگدلو، رضا و ثریا مرسلی (زمستان 1396)، «بازنمایی هویت نژادی در کتاب‌های درسی تاریخِ مدارس ابتدایی و دبیرستان در دورة پهلوی اول»، فصلنامة مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامة انجمن ایرانی تاریخ، شمارة 34، صص 24-1.
پروانه، فرهاد (1399)، «روند تاریخی شکل‌گیری نظام آموزشی نوین؛ دورة متوسطه و کتاب‌های درسی تاریخ با تکیه‌بر نقش مدرسه دارالفنون»، پنجمین همایش ملی آموزش تاریخ در مدارس.
پرویز، عباس (1317)، تاریخ ایران و اروپا، ج2، چاپ اول، تهران: شرکت مطبوعات.
تربتی، محمد جواد (1317)، دورة تاریخ عمومی و ایران بخش سوم، چاپ نخست، تهران: شرکت چاپ کتاب.
حامدی، زهرا (پاییز1392)، «آسیب‌‌شناسی تدوین کتب و مسائل آموزشی درس تاریخ در دورة رضاشاه»، فصلنامة مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامة انجمن ایرانی تاریخ ، 5 (17)، صص 21-40.
رشید یاسمی، غلامرضا (1309)، تاریخ ایران: برای تدریس در سال پنجم و ششم ابتدائی، چاپ سوم، تهران: وزارت معارف.
رشید یاسمی، غلامرضا (1318)، پرورش افکار بوسیلة کلیات تاریخ، سخنرانی‌های سازمان پرورش افکار قسمت آموزگاران، تهران: دبیرخانة سازمان پرورش افکار.
رشید یاسمی، غلامرضا (1320)، تاریخ ایران: برای تدریس در سال پنجم و ششم ابتدائی، چاپ هفدهم، تهران: شرکت طبع کتاب.
سلماسی‌زاده، محمد، قدیمی‌ قیداری، عباس، دهقانی، رضا و بیژن پروان (1398)، «سازمان پرورش افکار و تلاش برای تغییر سبک زندگی جوانان در عصر رضا شاه پهلوی»، نشریة علمی مطالعات انقلاب اسلامی، 16(56)، صص 72-59.
شیبانی، عبدالحسین، رشید یاسمی، غلامرضا، رضا زاده شفق، فرهودی، حسین و نصرالله فلسفی (1318)، تاریخ سال اول دبیرستانها، تهران: وزارت فرهنگ.
شیبانی، عبدالحسین، رشید یاسمی، غلامرضا، رضا زاده شفق، فرهودی، حسین و نصرالله فلسفی (1319)، تاریخ سال سوم دبیرستانها، تهران: وزارت فرهنگ.
شیریان، محمدحسین (1392)، تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه، چاپ اول، کرمانشاه: ادارة کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه شورای پژوهش.
صدیق، عیسی (1349)، تاریخ فرهنگ ایران، چاپ پنجم، تهران: دانشگاه تهران.
صفوی، امان الله (1383)، تاریخ آموزش و پرورش ایران، تهران: رشد.
عزت‌پور، (1316)، جلد سوم تاریخ نو، بی‌جا: کتابفروشی مظفری.
فروغی، محمدعلی (1308)، تاریخ مختصر ایران: برای طبقات عالیه مدارس ابتدائی، چاپ بیست و نهم، تهران: شرکت مطبوعات.
فرهپور، مهدی (1305)، قسمت دوم تاریخ عمومی فرهپور، کرمانشاه: مطبعه شرکت سعادت.
فرهودی، حسین (1315)، دورة تاریخ عمومی: جلد سوم برای سال سوم دبیرستانها، چاپ هشتم، تهران: شرکت مطبوعات.
فلسفی، نصرالله (1318)، تأثیر تاریخ در پرورش افکار، سخنرانی‌های سازمان پرورش افکار قسمت آموزگاران، تهران: دبیرخانة سازمان پرورش افکار.
قویم، امیرعلی (1309)، تاریخ ایران و عالم، چاپ اول، تهران: کتابخانة مظفری.
کار، ادوارد هالت (1396)، تاریخ چیست؟، ترجمة حسن کامشاد، تهران: انتشارات خوارزمی.
متی، رودی (1383)، آموزش و پرورش در دورة رضا شاه، استفانی کرونین، رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین، ترجمة مرتضی ثاقب‌فر، چاپ اول، تهران: انتشارات جامی.
مجدزاده صهبا، جواد (1317)، بخش سوم از دوره تاریخ عمومی و ایران، چاپ دوم، تهران: جامعة لیسانسه‌های دانشسرای عالی.
مجلس شورای ملی (1319)، مجموعه مصوبات ادوار سوم و چهارم قانون گذاری مجلس شورای ملی، تهران: ادارة قوانین و مطبوعات مجلس شورای ملی.
معتمدی، اسفندیار (پاییز1382)، «کتابهای درسی در ایران از تأسیس دارالفنون تا انقلاب اسلامی»، تاریخ معاصر ایران، شمارة 28، صص 111-138
مقصودی، مجتبی (1394)، «چندتألیفی: تاریخچه برنامه‌ریزی و تألیف کتاب‌های درسی در ایران»، رشد جوانه، شمارة 48، تابستان 1394، صص 40-45.
ملایی توانی، علیرضا (1395)، گفتمان تاریخ‌نگاری رسمی دورة پهلوی پیرامون رضاشاه، چاپ اول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دوره 17، شماره 65 - شماره پیاپی 65
پاییز 1404
پاییز 1404
صفحه 109-142

  • تاریخ دریافت 20 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 01 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 05 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404