بررسی نقش و کارکرد مترجمان در مناسبات خارجی ایران بر پایۀ سفرنامه‌های اروپایی (از عهد شاه عباس تا سقوط اصفهان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.

10.22034/chs.2026.560153.1146
چکیده
در دورۀ صفوی، به‌ویژه از عهد شاه عباس اول (1038-996ق/ 1629-1587م) تا سقوط اصفهان در (1135ق / 1722م)، با گسترش تعاملات خارجی ایران، زبان به‌مثابه ابزاری راهبردی در مناسبات دیپلماتیک و سیاسی اهمیت روزافزونی یافت؛ در این بستر، مترجمان تنها نقش مفسران زبانی نداشتند، بلکه به‌عنوان کنشگرانی میان‌فرهنگی در فرایند ارتباطات دیپلماتیک، فرهنگی و حتی ایدئولوژیک میان ایران و غرب ایفای نقش ‌کردند. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برپایۀ منابع کتابخانه‌ای، به‌ویژه سفرنامه‌های اروپایی، درپی آن است که نقش و جایگاه مترجمان را از دورۀ سلطنت شاه عباس اول تا سقوط اصفهان بررسی کند. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که بسیاری از مترجمان فعال در دربار صفوی، اتباع اروپایی مسیحی یا نومسلمانی بودند که با اقامت طولانی‌مدت در ایران به زبان‌های رایج در ایران و آداب‌ورسوم ایرانی مسلط شده بودند. بررسی نمونه‌هایی چون پتروژوزف‌آ روزاریو[1]، ماره[2] و رافائل دومان[3] نشان می‌دهد که این افراد تنها مترجم نبودند، بلکه در جایگاه واسطه‌گرانی آگاه از مسائل مختلف ایران، نقشی کلیدی در انتقال مفاهیم پیچیدۀ سیاسی، تجاری و فرهنگی میان ایران و اروپا ایفا می‌کردند و در عمل، بخشی از فرایند تولید و بازتولید معنا در مناسبات دیپلماتیک صفویان به‌شمار می‌رفتند.



[1]. Peter Josef a Rosario


[2]. Marais


[3]. Raphael Du Mans

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Examining the Role and Function of Translators in Iran’s Foreign Relations Based on European Travelogues (From the Reign of Shah Abbas to the Fall of Isfahan)

نویسندگان English

amirali mirahmadizade 1
farhad dashtaki nia 2
1 Ph.D. Candidate in the History of Islamic Iran, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده English

During the Safavid period, particularly from the reign of Shah Abbas I (996–1038 AH / 1587–1629 AD) to the fall of Isfahan (1135 AH / 1722 AD), the expansion of Iran’s foreign interactions made language a strategically important tool in diplomatic and political relations. In this context, translators were not merely language translators but acted as intercultural agents in the processes of diplomatic, cultural, and even ideological communication between Iran and the West. Adopting a descriptive-analytical approach and relying on library sources, especially European travelogues, this study seeks to examine the role and status of translators from the reign of Shah Abbas I to the fall of Isfahan. The findings indicate that many translators active in the Safavid court were either European Christian subjects or new converts to Islam who, through prolonged residence in Iran, had gained mastery over the prevalent languages and customs of the country. An analysis of figures such as Pietro Giuseppe Rosario, Mareh, and Raphael du Mans reveals that these individuals were not merely translators but, as intermediaries aware of various Iranian affairs, played a pivotal role in conveying complex political, commercial, and cultural concepts between Iran and Europe. In practice, they constituted part of the process of producing and reproducing meaning in Safavid diplomatic relations.

کلیدواژه‌ها English

Safavid Iran
Diplomacy
Court translators
Safavid era travelogues
Persian language
Raphael du Mans
ابوالقاسمی، علی، احمدی، نزهت؛ جعفری، علی اکبر (1403)، «قزلباشان ادیب (درآمدی بر فعالیت ادبی و رویکرد فرهنگی امیران عالی‌رتبه قزلباش در عهد شاه طهماسب صفوی)»، فصلنامة علمی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، دورة جدید، شمارة 63، (پیاپی 153)، صص 11_36.
اولئاریوس، آدام (1379)، سفرنامۀ آدام اولئاریوس، ترجمۀ حسین کردبچه، تهران: هیرمند.
تاورنیه، ژان باتیست (1363)، سفرنامۀ تاورنیه، ترجمۀ ابوتراب نوری، تهران: کتابخانۀ سنائی.
دریابل، ژرژ تکتاندرفن (1351)، ایترپرسیکوم، ترجمۀ محمود تفضل، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دلاواله، پیترو (1370)، سفرنامۀ پیترو دلاواله، ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی.
ساجدی، طهمورث (1397)، «رافائل دومان فرانسوی و ایران عصر صفوی (قرن هفدهم)»، نشریۀ علمی نامۀ فرهنگستان، دورة شانزدهم، شمارة4، (پیاپی 64)، صص 168_186.
سانسون، نیکلاس (1346)، سفرنامۀ سانسون، ترجمۀ تقی تفضلی، تهران: ابن سینا.
شاردن، ژان (1350)، سیاحتنامۀ شاردن، ترجمۀ محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
شاردن، ژان (1375)، سفرنامۀ شاردن، ترجمۀ اقبال یغمایی، تهران: توس.
صنیعی، فرزانه (1401)، «تصویرشناسی ایرانیان در کتاب «وضع ایران در 1660» نوشتة رافائل دومان»، رسالة دکتری، مشهد: گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد.
کارری، جملی (1348)، سفرنامۀ کارری، ترجمۀ عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز: ادارۀ کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
کمپفر، انگلبرت (1350)، سفرنامۀ کمپفر، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.
نوابی، داوود (1388)، تاریخچۀ ترجمه از فرانسه به فارسی در ایران (از آغاز تاکنون)، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
نوایی، عبدالحسین (1360)، اسناد و مکاتبات سیاسی ایران از سال 1038 تا 1105ه.ق همراه با یادداشتهای تفصیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نوایی، عبدالحسین (بی‌تا)، شاه عباس: مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشتهای تفصیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
 
Guliyev, A. (2022), Language and translation at the Safavid court. In A. Guliyev, Safavids in Venetian and European sources (pp. 5–18), Edizioni Ca’ Foscari.
Matthee, R. (1999), The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730, Cambridge University Press.
Tucker, S. C. (Ed.). (2009), A global chronology of conflict: From the ancient world to the modern Middle East (Vols. 1–6), Santa Barbara, CA: ABC-CLIO.
دوره 17، شماره 65 - شماره پیاپی 65
پاییز 1404
پاییز 1404
صفحه 143-172

  • تاریخ دریافت 25 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 10 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 11 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار 01 آذر 1404