تبیین و تطبیق آرای ضیاء گوک‌آلپ و ماکس وبر دربارة شکل‌گیری هویت ملی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه مطالعات منطقه‌ای، دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانش آموختة کارشناسی ارشد دانش اجتماعی مسلمین، دانشکدة علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، ایران

10.22034/chs.2026.573024.1159
چکیده
بررسی تجربیات متفکرین مسلمان در مواجهه با مفهومی مانند «هویت ملی» که همچنان جوامع مسلمان را در سطوح مختلف اجتماعی با خود درگیر کرده، امری ضروری است. در این مقاله کوشش شده است تا نحوة مواجهة ضیاء گوک‌آلپ از مهم‌ترین اندیشمندان حوزة آناتولی با این مسئله، در مقایسه با آرای ماکس وبر که او نیز درگیر چالش مشابهی بوده است، بررسی شود تا تبیین عمیق‌تری از نوع صورت‌بندی فکری گوک‌آلپ در این موضوع حاصل شود. در این مقاله با استفاده از روش مطالعۀ اسنادی ـ کتابخانه‌ای داده‌ها و اطلاعات جمع‌آوری‌شده مورد مقایسه و تحلیل توصیفی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که از بارزترین نقاط افتراق دو اندیشمند مذکور این است که از نظر وبر مهم‌ترین وجه ملیت، کنش سیاسی و ملیت یک برساخت سیاسی جدید است، اما از نظر گوک‌آلپ ملت‌ها همواره وجود داشته‌اند و روح ملی بهصورت ناخودآگاه در میان آن‌ها ملموس بوده است. از نظر نقاط مشترک، هر دو متفکر به‌دنبال تبیین فرهنگی ـ زبانی مسئلة هویت ملی بوده‌اند و بر نقش دولت و کنش سیاسی تأکید داشته‌اند، اما در عمل همین وجه فرهنگی ـ زبانی در مواجهه با چالش‌های سیاسی، سویة دگرستیزانه و خشونت‌آمیزی به‌خود می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Explaining and Comparing the Views of Ziya Gökalp and Max Weber on the Formation of National Identity

نویسندگان English

Seyed Mehdi Hosseini Taghiabad 1
Hosein Habibzade 2
1 Assistant Professor, Department of Regional Studies, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
2 MA in Muslim Social Studies, Department of Islamic Social Sciences, Faculty of Social Sciences,University of Tehran , Tehran, Iran
چکیده English

Examining the experiences of Muslim thinkers in facing a concept such as "national identity", which still engages Muslim societies at various social levels, is essential. In this article, an effort has been made to study the manner in which Ziya Gökalp – one of the most important thinkers of the Anatolian region – engages with this issue, in comparison with the views of Max Weber, who himself was involved in a similar challenge, so as to achieve a deeper explanation of the type of intellectual formulation of Gökalp on this subject. In this article, using the document-library study method, the collected data and information have been compared and descriptively analyzed. The findings show that one of the most obvious points of difference between these two aforementioned thinkers is that, according to Weber, the most important aspect of nationality is political action and nationality is a new political construct, but according to Gökalp, nations have always existed and the national spirit has been unconsciously tangible among them. In terms of common points, both thinkers have sought a cultural-linguistic explanation of the issue of national identity and have emphasized the role of the state and political action, but in practice, this cultural-linguistic aspect takes on a hostile and violent aspect in the face of political challenges.

کلیدواژه‌ها English

Ziya Gokalp
Max Weber
Comparison
National identity
Turkism
احمدی، حمید (1403)، قوم و قوم‌گرایی در ایران: افسانه و واقعیت، تهران: نشر نی.
اسمیت، آنتونی (1391ناسیونالیسم و مدرنیسم، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران: نشر ثالث.
انتخابی، نادر (1390ناسیونالیسم و تجدد در ایران و ترکیه، تهران: انتشارات نگاه آفتاب.
انتخابی، نادر (1395)، دین، دولت تجدد در ترکیه، تهران: هرمس.
بلباسی، میثم، باقری، یوسف (بهار 1399)، «منشأ پیدایش هویت ملی؛ پارادایم‌ها و رویکردها»، فصلنامة مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، سال 24، شمارة اول، صص 189-218.
بیتهام، دیوید (1392)، ماکس وبر و نظریة سیاست مدرن، ترجمة هادی نوری، تهران: انتشارات ققنوس.
توکل، محمد، تراب‌نژاد، نسیم (خرداد 1395)، «تأثیر اندیشه‌های جامعه‌شناختی ضیاء گوک‌آلپ بر شکل‌گیری پایه‌های نظری جمهوری نوین ترکیه»، نشریة علمی تخصصی پژوهش ملل، دورة اول، شمارة 6، صص 57-61.
حسینی زبیدی واسطی، سید محمد بن عبدالرزاق (1994)، تاج العروس من جواهر القاموس‌، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر.
ذوالفقاری، مهدی و سلامت، سجاد (1387)، «سیری در اندیشه‌های سید جمال‌الدین اسد‌آبادی»، فصلنامة ره‌آورد سیاسی، شمارة 20، صص 129-152.
ریتزر، جورج (1399)، نظریۀ جامعه‌شناسی، ترجمة هوشنگ نایبی، تهران: نشر نی.
زورخر اریک. جی (1398)، تاریخ نوین ترکیه، ترجمة‌ نفیسه شکور و حسن حضرتی، تهران: انتشارات سمت.
عربخانی، رسول (پاییز 1388)، «اندیشة عثمانی‌گرایی در تاریخ اصلاحات عثمانی»، فصلنامة علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، صص 127-143.
الفراهیدی، خلیل بن احمد (1367)، العین، تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی، قم: هجرت.
کالهون، کریگ (1393)، ناسیونالیسم، ترجمة‌ محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: نشر آشیان.
کالیراد، علی (1392)، از جامعة ایرانی تا میهن ترکی: زندگی‌نامة فکری و سیاسی احمدآقایف، تهران: شیرازه.
کایرن، آلن (1392)، ماکس وبر؛ درآمدی انتقادی، ترجمة‌ ابوالفضل ذوالفقاری، تهران: انتشارات دانشگاه شاهد.
کرایپ، یان (1400)، نظریة اجتماعی کلاسیک، ترجمة شهناز مسمی‌پرست، تهران: نشر آگاه.
کرمانی، ناظم الأطباء (1355)، فرهنگ نفیسی، تهران: انتشارات خیام.
کنوبلاخ، هوبرت (1400‌)، جامعه‌شناسی معرفت، ترجمة کرامت‌اله راسخ، تهران: نشر نی.
گلنر، ارنست (1400)، ملت‌ها و ملی‌گرایی، ترجمۀ ابوالفضل مینویی‌فر، تهران: نشر گام نو.
گوک‌آلپ(گوکالپ)، ضیا (1351)، ناسیونالیسم ترک و تمدن باختر، ترجمۀ فریدون بازرگان، تهران: مؤسسه فرهنگی منطقه‌ای.
لاندو، جیکوب (1403)، پان‌ترکیسم یک قرن تکاپوی الحاق‌گری، ترجمة حمید احمدی، تهران: نشر نی.
مالشویچ، سینیشیا (1394جامعه‌شناسی قومیت، ترجمة‌ پرویز دلیرپور، تهران: کتاب آمه.
معلوف، لویس و جمعی از محققان (2000)، المنجد فی‌اللغه العربیه المعاصره، بیروت: دارالمشرق.
میرزایی، صدیقه مرادخانی، علی (1397)، «هردر و ناسیونالیسم فرهنگی»، دوفصلنامة غرب‌شناسی بنیادین، دورة 9، شمارة 2،صص 115-138.
نعلبندیان، زوان (1399)، افسانة پان‌تورانیسم، ترجمة هوشنگ مهدوی، تهران: نشر شیرازه.
نواصری، عبدالرضا (1400)، ناسیونالیسم نژادی در تاریخ معاصر ایران، تهران: انتشارات گام نو.
هوشنگی، حمید (1396)، تنوع قومی در جمهوری اسلامی ایران؛ راهبردها و سیاست‌ها، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
ویمر، آندره‌اس (1396)، مرزبندی قومیتی نهادها قدرت و شبکه‌ها، ترجمة محمدرضا فدایی، تهران: نشر شیرازه.
 
Berkes, Niyazi (1954), “Ziya Gökalp: His Contribution to Turkish Nationalism.” Middle East Journal, vol. 8, no. 4, 1954, pp. 375–90
Ergul, F. Asli (2012), “The Ottoman Identity: Turkish, Muslim or Rum?”, Middle Eastern Studies, 48 (4): 629–45. doi:10.1080/00263206.2012.683337.
Erişirgil, Mehmet Emin (2007), Bir Fikir Adamının Romanı - Ziya Gökalp, İstanbul: Nobel Yayın Dağıtım.
Heyd, Uriel (1195), Foundations of Turkish nationalism: the life and teachings of Ziya Gökalp, London: Luzac and the Harvill Press.
Gökalp, Ziya (1959), Turkish Nationalism and Western Civilization: Selected Essays of Ziya Gökalp, Translated and Edited with an Introduction by Niazi Berkes, New York: Columbia University press
Gökalp, Ziya (1968), Türkçülüğün Esasları, İstanbul: varlik.
Gökalp, Ziya (2010), Türkçülüyün əsasları, Azərbaycan türkcəsində hazırlayan: Elman Mustafa, Baki, Maarif Nəşriyyati.
Gürsoy, Şahin, Çapcıoğlu, İhsan (2006), “Bir Türk Düşünürü Olarak Ziya Gökalp: Hayatı, Kişiliği ve Düşünce Yapısı Üzerine Bir İnceleme”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47, sy. 2 pp. 89-98. ttps://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000049.
Kieser, Hans-Lukas (2021), “Europe’s Seminal Proto-Fascist? Historically Approaching Ziya Gökalp, Mentor of Turkish Nationalism.” Die Welt Des Islams, 61, no. 4, pp.411–47
Mustafa Kemal Atatürk'ün Nüfus Hüviyet Cüzdanı, link: https://isteataturk.com/Kronolojik/Tarih/1934/11/24/Mustafa-Kemal-Ataturkun-Nufus-Huviyet-Cuzdani-24111934
Nefes, Turkay Salim (2017), “The sociological foundations of Turkish nationalism”, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 20(1), pp. 15–30.
Okay, Orhan (1996), "GÖKALP, Ziya", TDV İslâm Ansiklopedisi, Vol. 14, Istanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
Özkırımlı, Umut (2017), Theories of Nationalism A Critical Introduction, Third Edition, London: Macmillan Publisher.
Özay, M., & Saifuddin, M. (2022), “A Preliminary Discussion on the Notion of Nationalism in Weber’s Thought: Max Weber and His Cogitation of Nationalism”, İnsan ve Toplum, 12(3), 25-46. https://doi.org/10.12658/M0660
Parla, Taha (1985), The Social and Political Thought of Ziya Gökalp: 1876-1924, Leiden: E.J. Brill Publisher.
Toprak, Zafer (2006),“Ermeni Sorunu’nda Dünü İnşa Etmek ya da ‘Mukatele’nin İcadı,” Toplumsal Tarih, p. 147.
دوره 17، شماره 66 - شماره پیاپی 66
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 25-56

  • تاریخ دریافت 10 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 22 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 03 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404