بازخوانی لغو جزیة زرتشتیان با تأکید بر نقش دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم بریتانیا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندان، بابلسر، ایران.

3 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

چکیده
تحولات مربوط به وضعیت اقلیت‌های دینی در ایران عصر قاجار، از برهم‌کنشی عوامل داخلی و مداخلات خارجی اثر پذیرفتهاند. گسترش نفوذ قدرت‌های اروپایی و ارتباطات فزایندة ایران با آنان، زمینة تازه‌ای برای بازتعریف موقعیت اقلیت‌ها فراهم ساخت؛ در این میان، نقش دولت انگلستان ـ به‌واسطة ارتباط تاریخی و منافع خود در قبال جامعة زرتشتیان هند (پارسیان) ـ از برجستگی ویژه‌ای برخوردار شد. این پژوهش با هدف بررسی نقش انگلستان در لغو جزیة زرتشتیان عصر قاجار انجام شده است. پرسش محوری آن است دولت انگلستان در فرایند لغو جزیه چه نقشی ایفا کرد و از چه ابزارها و سازوکارهایی بهره گرفت؟ این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایة اسناد آرشیوی، روزنامه‌های دورة قاجار و منابع تاریخی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که باوجود اهمیت عوامل داخلی، فشار پیوسته و هماهنگ انگلستان‌ـ از طریق دیپلماسی رسمی و نیمه‌رسمی، صدور معرفی‌نامه‌ها، حمایت‌های میدانی، رایزنی دیپلماتیک و ایجاد نوعی پوشش حمایتی سیاسی‌ـ نقشی مؤثر در اقناع دولت قاجار برای لغو جزیه ایفا کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Revisiting the Abolition of the Zoroastrian Jizya, Emphasizing the Role of Cultural Diplomacy and British Soft Power

نویسندگان English

reza Shajari qasemkheili 1
Kazem Dadashqolizadeh Jelodar 2
Seyyed Hassan shojaee Divkolaee 3
1 Assistant Professor of History Department, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 M.A. Graduate in History, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
3 Associate Professor of History Department ,University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده English

Developments concerning the status of religious minorities in Qajar‑era Iran were shaped by the interaction of internal factors and foreign interventions. The expanding influence of European powers and Iran’s increasing connections with them created new grounds for redefining the position of minority groups. Among these powers, the role of Britain -due to its historical ties with and strategic interests in the Zoroastrian community of India (the Parsis)- became particularly prominent. This study aims to examine Britain’s role in the abolition of the jizya tax imposed on Zoroastrians during the Qajar era. The central question is: What role did the British government play in the process of abolishing the jizya, and through what instruments and mechanisms did it exert its influence? Using a descriptive‑analytical method and drawing on archival documents, Qajar‑era newspapers, and historical sources, this research argues that despite the significance of internal dynamics, Britain’s continuous and coordinated pressure -through formal and semi‑formal diplomacy, letters of introduction, on‑the‑ground support, diplomatic lobbying, and the creation of a protective political umbrella- played an effective role in persuading the Qajar state to abolish the jizya.

کلیدواژه‌ها English

Cultural Diplomacy
Soft Power
Religious minorities
jizya
Zoroastrians
Qajar era
Britain
قرآنکریم
ابن حوقل، محمد بن حوقل (1366)، صوره الارض، ترجمه و توضیح جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
ابن‌رسته، احمد بن عمر (۱۳۸۰)، الاعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق حسین قره‌چانلو، تهران: امیرکبیر.
ابن‌فقیه همدانی (۱۳۴۹)، البلدان، ترجمة ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابویوسف، یعقوب بن ابراهیم (۱۹۸۴)، الخراج، بیروت: دار بوسلامه للطباعه و النشر و التوزیع.
اسناد، مکتوبات و گزارشات مانکجی هاتریا (بی‌تا)، چاپ سنگی، تهران: کتابخانه اردشیر یگانگی.
اشپولر، برتولد (۱۳۶۴)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمة جواد فلاطوری، تهران: علمی و فرهنگی.
اشیدری، جهانگیر (۱۳۶۰الف)، «پیامی از رسول اکرم به خط امیرالمؤمنین به برادر سلمان پارسی و کسان او دربارة مراعات احوال ایشان و همچنین حرمت احوال شخصیه»، مجلة چیستا، دورة اول، ش ۱، صص ۴۱-۴۵.
اشیدری، جهانگیر (۱۳۶۰ب)، «عهدنامه‌ای به فرمان امیرالمؤمنین و به خط حسین‌بن‌علی(ع)»، مجلة چیستا، دورة دوم، ش ۲، صص ۱۶۹-۱۷۱.
اشیدری، جهانگیر (۲۵۳۵)، تاریخ پهلوی و زرتشتیان، تهران: ماهنامه هوخت.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (۱۳۷۴)، المآثر و الآثار، تهران: اساطیر.
اورسل، ارنست (۱۳۸۲)، سفرنامة قفقاز و ایران، ترجمة علی‌اصغر سعیدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
آدمیت، فریدون (۱۳۷۸)، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.
آذرگشسب، اردشیر (۱۳۷۲)، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران: فروهر.
آقایی، سید داود (۱۳۹۴)، «نقش شبکه‌های حمایت‌گری فراملی در تحولات بین‌المللی»، فصلنامة مطالعات سیاسی، ش ۳۰، صص ۶۰-۸۰.
براون، ادواردگرانویل (۱۳۸۱)، یک سال در میان ایرانیان، ترجمة مانی صالحی‌علامه، تهران: ماه‌ریز.
بنجامین، س. ج. و. (۱۳۶۳)، ایران و ایرانیان در عصر ناصرالدین‌شاه، ترجمة محمدحسین کردبچه، تهران: انتشارات جاویدان.
بویس، مری (۱۳۶۴)، «مانکجی لیمجی هاترا در ایران»، ترجمة هاشم رضی، چیستا، ش ۲۶.
بویس، مری (۱۳۸۱)، زردشتیان: باورها و آداب دینی آنها، ترجمة عسکر بهرامی، تهران: ققنوس.
پولاک، یاکوب ادوارد (۱۳۶۸)، سفرنامة پولاک، ترجمة کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.
جکسن، ویلیامز (۱۳۵۷)، سفرنامة جکسن، ترجمة منوچهر امیری و فریدون بدره‌ای، تهران: خوارزمی.
خانیکوف، نیکولای ولادیمیروویچ (۱۳۷۵)، سفرنامة خانیکوف: گزارش سفر به بخش جنوبی آسیای مرکزی، ترجمة اقدس یغمائی و ابوالقاسم یغمائی، مشهد: آستان قدس رضوی.
خربوطلی، علی‌الحسنی (۱۹۶۹)، الاسلام و اهل‌الذمه، قاهره: المجلس الاعلی للشئون الاسلامیه.
خلیلی‌فر، سمانه و محمودپور، محمد (۱۳۹۷)، «تأثیر قانون جزیه بر مصونیت نظامی زرتشتیان و ادامه حیات و زندگی آنها»، نشریة مطالعات تاریخی جنگ، ش4، صص 69-86.
دوسرسی، کنت (۱۳۶۲)، ایران در ۱۸۳۹ و ۱۸۴۰ میلادی، ترجمة احسان اشراقی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (۱۳۹۲)، «دیپلماسی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامة سیاست (دانشگاه تهران)، دورة ۴۳، ش ۱، صص ۵۵-۷۲.
دیولافوا، مادام ژان (۱۳۷۱)، ایران کلده و شوش، ترجمة علی‌محمد فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.
رضی، هاشم (۱۳۹۴)، تاریخ زرتشتیان ایران، تهران: بهجت.
سایکس، پرسی مولزورث (۱۳۳۶)، سفرنامة ژنرال سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران، ترجمة حسین سعادت‌نوری، تهران: کتابخانه ابن‌سینا.
سپهر، محمدتقی‌خان لسان‌الملک (۱۳۷۷)، ناسخ‌التواریخ تاریخ قاجاریه، تهران: اساطیر.
سرنا، کارلا (۱۳۶۲)، سفرنامة مادام کارلا سرنا: آدم‌ها و آیین‌ها در ایران، ترجمة علی‌اصغر سعیدی، بی‌جا: نقش جهان.
سریع‌القلم، محمود (۱۳۸۶)، «دیپلماسی مسیر دوم در روابط بین‌الملل»، فصلنامة سیاست (دانشگاه تهران)، دورة ۳۷، ش ۳، صص ۲۵-۴۰.
سوادنامة اکابر پارسیان (بی‌تا)، چاپ سنگی، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
شهمردان، رشید (۱۳۶۳)، تاریخ زرتشتیان: فرزانگان زرتشتی، تهران: فروهر.
شیل، مری (۱۳۶۸)، خاطرات لیدی شیل، ترجمة حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
شیندلر، آلبرت هوتوم (۱۳۹۹)، سفر به جنوب ایران، تهران: یزدا.
عریضة زردشتیان هند به ناصرالدین‌شاه (۱۳۰۱)، تهران: کتابخانة دولت علیة ایران (سازمان اسناد ملی ایران).
فوروکاوا، نوبویوشی (۱۳۸۴)، سفرنامة فوروکاوا، ترجمة هاشم رجب‌زاده و کینیجی ئه‌اورا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
قاضیها، فاطمه (۱۳۷۷)، روزنامة خاطرات ناصرالدین‌شاه: سفر اول به فرنگ، تهران: مرکز اسناد ملی ایران.
کرزن، جرج (۱۳۷۳)، ایران و قضیة ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
کسروی، احمد (۱۳۶۳)، تاریخ مشروطة ایران، تهران: امیرکبیر.
الگار، حامد (۱۳۶۹)، دین و دولت در ایران: نقش عالمان در دورة قاجار، ترجمة ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
مالکوم، ناپیر (۱۳۹۳)، سفرنامة یزد، ترجمة علی‌محمد طرفداری، یزد: مهرپادین.
مانکجی، لیمجی هاتریا (۱۲۸۰)، اظهار سیاحت ایران، ترجمة محمدباقر کرمانشاهی، بمبئی: طبع‌خانة بمبئی.
ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد بن حبیب (۱۳۸۳)، الاحکام السلطانیه، ترجمه و تحقیق حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی.
متقی، ابراهیم (۱۳۹۳)، «الگوهای دیپلماسی نیمه‌رسمی و مدیریت بحران»، فصلنامة مطالعات راهبردی، دورة ۱۷، ش ۳، صص ۹۱-۱۱۴.
مک‌گِرگُر، کلنل سی. ام (۱۳۶۶)، سفری به ایالت خراسان، ترجمة مجید مهدی‌زاده، مشهد: آستان قدس رضوی.
مهر، فرهنگ (۱۳۵۴)، «حیات اجتماعی و اقتصادی زرتشتیان»، ماهنامة فروهر، دورة دهم، ش ۱۲، صص ۳۵-۴۰.
میرحسینی، محمدحسن (پاییز ۱۳۸۸)، «روند بهبود امور زرتشتیان ایران و حذف جزیه از ایشان در دورة ناصرالدین‌شاه»، پژوهش‌های علوم تاریخی، ش1، صص 85-108.
ناظم‌الدوله، میرزا ملک‌خان (۱۳۷۷)، دفتر تنظیمات کتابچة غیبی، تهران: کتابخانة مجلس شورای اسلامی.
نای، جوزف (۱۳۹۲)، قدرت نرم، ترجمة سید محسن روحانی و مهدی ذوالفقاری، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
ویشارد، جان (۱۳۶۳)، بیست سال در ایران، ترجمة علی پیرنیا، تهران: نوین.
ویلسن، چارلز جیمز (۱۳۶۳)، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ترجمة سید عبدالله، به‌کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران: طلوع.
 
Bambridge, R. (1989), “The Parsis and Their Influence on Qajar Iran,” In Rustom Choksi (Ed.), Parsi Communities and Their Contributions in the Nineteenth Century, Bombay: Bombay Parsi Sabha.
British Foreign Office Archives, (1881), Telegram No. 103. London.
British Foreign Office Records, FO 416/43
British Foreign Office Records, (1879), FO 60/317: Reports on the Condition of the Zoroastrians in Persia, UK: The National Archives.
British Foreign Office Records, (1881), FO 60/295.
Framjee, D. (1858), The Parsees: Their History, Manners, Customs and Religion, Smith Elder & co.
Hinnells, J. R. (2005), The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration, Oxford University Press.
Hopkirk, P. (1990), The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia, Kodansha International.
Karaka, Dosabhai Framji (1884), History of Persis, including their manners, customs, religion and present position, Vol 1, Macmillan and Co.
Murzban, M. M. (1917), The Parsis in India, Vol 1, M. M. Murzban.
Sanasarian, E. (2000), Religious Minorities in Iran, Cambridge University Press.
 
روزنامه‌ها
روزنامة ‌تربیت، شمارة 417، پنجشنبه 29 شعبان 1324.
روزنامة ‌حبل‌المتین، سال 18، شمارة 16، چهارشنبه 13 شوال 1328.
روزنامة ‌کوکب ‌ناصری، سال‌ اول، شمارة 40، شنبه‌ ربیع‌الاول1310.
روزنامة کوکب ‌ناصری، سال ‌اول، شمارة 42، شنبه 14ربیع‌الثانی 1310.
روزنامة ‌وقایع ‌اتفاقیه، شمارة 29، پنجشنبه 23 شوال 1267.
روزنامة ‌وقایع ‌اتفاقیه، شمارة 43، پنجشنبه 3 صفر 1268.
روزنامة ‌وقایع ‌اتفاقیه، شمارة 432، پنجشنبه 8 شوال 1275.
اسناد
سازمان اسناد ملی ایران
ساکما، شناسة ‌سند 3137/295، محل در آرشیو 1آر1ب441.
ساکما، شناسة ‌سند 3146/295، محل‌درآرشیو 1آر1ب450.
ساکما، شناسة سند 3247/295، محل در آرشیو: 1آر1ب552.
ساکما، شناسة سند 3253/295، محل در آرشیو 1آر1ب558.
ساکما، شناسة ‌سند 3288/295، محل ‌در آرشیو 1آر1ب593.
ساکما، شناسة ‌سند 3293/295، محل در آرشیو 1آر1ب598.
ساکما، شناسة سند 6526/295، محل در آرشیو: 1آر5ب815.
ساکما، شناسة ‌سند 8098/295. بدون ‌شناسة ‌بازیابی.
 
دوره 17، شماره 66 - شماره پیاپی 66
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 107-142

  • تاریخ دریافت 29 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 10 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 17 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404