وقف زنان گیلانی در دورة قاجار: خوانشی تاریخی از مالکیت، دینداری و عاملیت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشکده گیلانشناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

2 استاد پژوهشکدة گیلان‌شناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران.

3 دکتری تاریخ دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات، تهران، ایران.

چکیده
سنت وقف در ایران از پیشینه‌ای کهن برخوردار است و ریشه در تحولات اجتماعی، سیاسی و سنت‌های دینی این پهنه دارد. وقف فراتر از یک کنش خیریه، ابزاری استراتژیک برای تثبیت مالکیت و حفظ دارایی در ساختارِ اجتماعی در حال گذارِ ایران محسوب می‌شد. این نهاد در گیلان همانند سایر مناطق ایران از پیشینه‌ای کهن برخودار بوده است، برپایة گزارش‌های تاریخی، اوقاف به دلایل گوناگون از دورة صفویه تا عصر قاجار افزایش یافت. اقتصاد گیلان در دورة قاجار به‌دلیل تجاری‌شدن محصولات استراتژیک آن روبه‌رشد نهاد و در این میان با افزایش ثروت خاندان‌های متمول، بر قدرت مالی زنان نیز افزوده شد؛ برخی از این زنان بخشی از سرمایة منقول و غیرمنقول خود را به‌صورت وقف و بیشتر با هدف مذهبی به میراث گذاشتند. این پژوهش با واکاوی اسناد و وقف‌نامه‌های گیلان، به‌دنبال پاسخ به این پرسش است که زنان واقف چگونه از طریق نهاد وقف، به عاملیتِ مستقل حقوقی دست یافته‌اند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد زنان واقف گیلانی با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقهی در مالکیت زمین و مدیریت تولیت، از وقف به‌مثابه راهکاری برای صیانت از سرمایه و بازتولید قدرت اجتماعی استفاده کرده‌اند. آن‌ها از طریق تعریف تولیت برای خود یا فرزندانشان، نوعی سازوکار درون‌خانوادگی برای کنترل و انتقال ثروت ایجاد کردند که تا اندازه‌ای در دورة پیش از نهادینه‌شدن قانون در ایران، خلأ حمایت‌های رسمی حقوقی را جبران می‌کرد. پژوهش با روش اسنادی و به شیوة مطالعات توصیفی-تحلیلی با نقدِ انگاره‌های رایج مبنی بر انفعال زن در ساختارِ پدرسالارِ قاجار، ثابت می‌کند که کنش‌گریِ زنان واقف گیلانی، نوعی مدیریتِ آگاهانه برای تضمینِ استقلال اقتصادی آنان در جامعه بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Women’s Endowments in Gilan during the Qajar Period: A Historical Reading of Property, Religiosity, and Social Agency

نویسندگان English

Fatemeh Rostami 1
Abbas Panahi 2
Nadia Rah 3
1 Assistant Professor in Guilan Studies, University of Guilan., Rasht, Iran,
2 Professor in Guilan Studies, University of Guilan., Rasht, Iran
3 PhD in History, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran.
چکیده English

The tradition of waqf (charitable endowment) in Iran has a long history rooted in the social, political, and religious developments of the region. Beyond being a charitable act, waqf functioned as a strategic instrument for consolidating ownership and preserving wealth within a social structure undergoing transformation in Iran. In Gilan, as in other parts of the country, this institution had a long-standing background. Historical reports indicate that endowments increased for various reasons from the Safavid era to the Qajar period. During the Qajar era, the economy of Gilan experienced significant growth due to the commercialization of its strategic agricultural products. With the rising wealth of affluent families, the financial capacity of women also expanded. Some of these women endowed part of their movable and immovable property, often with ritual and religious purposes. By examining archival documents and waqf deeds from Gilan, this study seeks to answer the question of how female endowers achieved independent legal agency through the institution of waqf. The findings indicate that women endowers in Gilan utilized the juridical capacities of Islamic law concerning land ownership and the administration of trusteeship (tawliyat) to employ waqf as a mechanism for safeguarding capital and reproducing social power. By appointing themselves or their children as trustees, they established a form of intra-family mechanism for controlling and transferring wealth, which partially compensated for the lack of formal legal protections in Iran before the institutionalization of modern legal systems. Using documentary sources and a descriptive-analytical approach, the research challenges common assumptions about the passivity of women within the patriarchal structure of the Qajar period and demonstrates that the actions of female endowers in Gilan represented a conscious form of management aimed at securing their economic independence within society.

کلیدواژه‌ها English

Women&‌‌rsquo
s Property, Gilan, Qajar Period, Waqf Economy, Archival Documents
اسناد ادارة اوقاف و امور خیریة استان گیلان
سند شمارة 2697
سند کلاسه ب/۱۳
سند کلاسه خ/۲
سند کلاسه ز/۱۰۵
سند کلاسه ز/۱۶
سند کلاسه ز/۷
سند کلاسه ف/۱
سند کلاسه ف/۳
 
کتاب‌ها و مقالات
ابن سلمان، ابوسعید احمد (1358)، مقدمه‌ای بر فرهنگ وقف،تهران: سازمان اوقاف.
افشار، حسن (۱۳۷۹)، وقف در ایران؛ تحول تاریخی و اجتماعی آن، تهران: نشر نی.
امین‌الدوله، علی‌خان (۱۳۷۰)، خاطرات سیاسی امین‌الدوله، به‌کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران: امیرکبیر.
آبراهامیان، یرواند (۱۳۸۴)، ایران بین دو انقلاب، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران: نشر مرکز.
بامداد، مهدی (۱۳47)، شرح حال رجال ایران، ج 2، تهران: زوار.
پناهی، عباس (۱۳۹۰)، «کارکرد اجتماعی و اقتصادی زنان گیلانی از نگاه سفرنامه‌نویسان از دورة صفویه تا قاجار»، ره‌آورد گیل.
پناهی، عباس (۱۳۹۸)، اسناد مردم گیلان در مجلس شورای ملی (مجلس دوم تا پنجم)، تهران: مرکز اسناد و مجلس شورای ملی.
پناهی، عباس (۱۳۹۹)، «نقش ابریشم گیلان در روابط خارجی ایرانِ عصر قاجار»، فصلنامة تاریخ‌نامة ایران بعد از اسلام، دورة ۱۱، شمارة ۲۲، صص ۱-۲۶. doi.org/10.22034/jiiph.2020.11038
پناهی، عباس (1403)، «رادیکالیسم و مشروطة گیلانی: بررسی نقش گیلانیان در تحولات انقلابی ایران»، فصلنامة مطالعات تاریخ فرهنگی، دورة 16،شمارة 62، صص 1-29. doi.org/10.22034/chs.2025.511188.1087
تائب، سید حسین (۱۳۸۴)، بیمارستان‌های رشت از مشروطه تا ۱۳۵۷، رشت: فرهنگ ایلیا.
جعفریان، رسول (۱۳۸۷)، تاریخ تشیع در ایران؛ از صفویه تا قاجاریه، قم: انتشارات علمیاسلامی.
حاجی‌عباسی، سعید، محمدجواد جعفرپور و امیر رضایی (۱۳۸۷)، فهرست اسناد موقوفات ایران (استان کرمانشاه/گیلان)، زیر نظر معاونت فرهنگی سازمان اوقاف و امور خیریه، ج ۷، تهران: اسوه.
رابینو، هانری لویی (۱۳۶۹)، ولایات شمالی ایران؛ گیلان و مازندران، ترجمة سعید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
سلیمی‌فر، مصطفی (1370)، نگاهی به وقف و آثار اقتصادی - اجتماعی آن، مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی (۱۴۱۳ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طلوعی، محمود (۱۳۸۰)، از طاووس تا فرح: جای پای زن در مسیر تاریخ معاصر ایران، تهران: نشر علم.
فلور، ویلم (۱۳۶۴)، اقتصاد ایران در دوران قاجار، ترجمة ابوالقاسم سری، تهران: توس.
کاتوزیان، محمدعلی همایون (۱۳۸۵)، دولت و جامعه در ایران؛ انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمة حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
کرونین، استفانی (۱۳۸۲)، اصلاحات دولتی و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی، ترجمة مراد ثقفی، تهران: شیرازه.
کسروی، احمد (۱۳۸۲)، تاریخ مشروطة ایران، تهران: امیرکبیر.
الگار، همایون (۱۳۶۸)، دین و دولت در ایران؛ نقش علما در دورة قاجار، ترجمة احمد آرام، تهران: امیرکبیر.
گلی‌پور، مریم (۱۳۹۱)، «نهاد وقف در گیلان دورة قاجار»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا.
لمبتون، آن کاترین سوینفورد (۱۳۶۹)، مالک و زارع در ایران، ترجمة منوچهر امیرخانی، تهران: امیرکبیر.
محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۸۱)، قواعد فقهیه: وقف و وصیت، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مستوفی، عبدالله (۱۴۰۱)، شرح زندگانی من، ج ۱، تهران: هرمس.
مهدوی لاهیجانی، محمد (۱۳۹۸ ق)، سادات متقدمة گیلان یا بخشی از تاریخ عام گیلان، نجف اشرف.
مهدی‌نیا، جعفر (۱۳۶۸)، زندگی سیاسی علی امینی، تهران: پاسارگاد.
مؤلف گمنام (۱۳۶۲)، حدودالعالم من المشرق الی المغرب، به‌کوشش منوچهر ستوده، تهران: کتابخانة طهوری.
نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ ق)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد 22، بیروت: دارالحیاء التراث العربی.
نجم‌آبادی، افسانه (۱۳۸۳)، زنان و جنسیت در تاریخ ایران معاصر، ترجمة ایرج ایمانی، تهران: طرح نو.
یزدانی، سهراب (۱۴۰۲)، روستاییان و مشروطیت ایران، تهران: نشر ماهی.
 
Tapper, Richard (1997), Islamic Anthropology: Piety, Politics and Identity, London: Routledge.
دوره 18، شماره 67 - شماره پیاپی 67
بهار 1405
بهار 1405
صفحه 31-64

  • تاریخ دریافت 07 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 08 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 20 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405