بازنمایی ولایت خمسه در نشریات عصر مشروطه؛ مطالعۀ تطبیقی و تحلیل محتوای حبل­المتین تهران و صبح صادق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموختۀ دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشکدة حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22034/chs.2026.547440.1130
چکیده
در میان مطبوعات عصر مشروطه، روزنامه‌های حبل‌المتین تهران و صبح صادق نقش مؤثری در بازتاب تحولات ایالات و ولایات ایفا کردند. با آنکه ولایت خمسه در تاریخ‌نگاری مشروطه کمتر موردتوجه قرار گرفت و کنش‌های اجتماعی و سیاسی آن در پرده‌ای از ابهام باقی ماند، این دو روزنامه در کنار منابع دیگر، بخشی از رخدادهای ولایت خمسه را پوشش دادند. آنچه در این میان اهمیت دارد، بررسی مشی خبری، جهت‌گیری سیاسی و نوع روایت جراید مورد بحث دربارۀ حوادث ولایت خمسه است؛ موضوعی که تاکنون به‌صورت مستقل تحلیل و بررسی نشده است. پرسش پژوهش حاضر این است که رویکرد خبری، تأثیرات و محتوای روزنامه‌های حبل‌المتین تهران و صبح صادق نسبت به حوادث ولایت خمسه چگونه بود؟ بر اساس مدعای اولیه، این دو روزنامه با­وجود گرایش به مشروطه‌خواهی، در بازتاب رخدادهای زنجان رویکردی میانه‌رو اتخاذ کردند. انتشار اصلاحیه‌ها، ضمائم و نامه‌های مردمی مؤید این رویکرد است. حضور برخی از زنجانی‌ها در تحریریۀ صبح صادق نیز موجب تمرکز بیشتر بر مسائل این ولایت شد؛ باوجود انتشار عرایض تظلّم‌آمیز، نتایج خبری این جراید در موضوعاتی چون مقابله با تعدی خوانین و مهار ناامنی‌ها، در ولایت خمسه به نتیجۀ مطلوبی نرسید. این مقاله با گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای، با شیوۀ تحلیل محتوا و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی درصدد پاسخ به سؤال­ها و ابهام­‌های مطرح شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Representation of Province of Khamseh in the Constitutional Era Press: A Comparative Study and Content Analysis of Habl al-Matin Tehran and Sobḥ-e Ṣādeq

نویسنده English

Hassan Rostami
Ph.D. in Post-Islamic Iranian History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

Among the newspapers of the Constitutional era, Habl al-Matin Tehran and Sobḥ-e Ṣādeq played a significant role in reflecting provincial developments. Although Khamseh Province received limited attention in Constitutional historiography and its social movements remained shrouded in ambiguity, these two newspapers—alongside other sources—covered portions of Zanjan’s events. What matters here is the examination of their journalistic approach, political orientation, and narrative style regarding incidents in Khamseh Province—an area that has not yet been independently analyzed. This study addresses the question: What were the journalistic perspectives and content strategies of Habl al-Matin Tehran and Sobḥ-e Ṣādeq concerning the events in Khamseh Province, and what impact did they have on its developments? Based on the research hypothesis, despite their Constitutionalist leanings, both newspapers adopted a moderate stance in reporting Zanjan’s events. The publication of corrections, supplements, and public letters supports this approach. The presence of Zanjani contributors in the editorial board of Sobḥ-e Ṣādeq also led to increased focus on the province’s affairs. Despite the publication of grievance-laden petitions, the journalistic outcomes of these newspapers in areas such as confronting feudal oppression and curbing insecurity did not yield satisfactory results in Khamseh Province. This study, based on library-collected data and employing content analysis within a descriptive-analytical framework, seeks to address the questions and ambiguities raised in the research.

کلیدواژه‌ها English

Province of Khamseh
Newspaper
Habl al-Matin Tehran
Sobḥ-e Ṣādeq
Constitutionalism
آجودانی، ماشاالله (۱۳۸۶)، مشروطه ایرانی، چاپ هشتم، تهران: نشر اختران.
برزین، مسعود (۱۳۷۱)، شناسنامه مطبوعات ایران از ۱۲۱۵ تا ۱۳۵۷ شمسی، تهران: انتشارات بهجت.
جلالی، نادره (۱۳۸۹)، تاریخ مطبوعات و احزاب سیاسی در عصر قاجار، تهران: پیام نور.
رستمی، حسن (۱۴۰۲)، مشروطیت در زنجان؛ ستیزه‌ها و کشمکش‌های گروه‌های اجتماعی و عناصر سیاسی و مذهبی در سال‌های ۱۳۲۴ـ۱۳۲۹ ه.ق، چاپ اول، تهران: نگاه معاصر.
رضایی سرچقا، مجتبی (1396)، «واکنش روزنامۀ حبل‌المتین به آشفتگی کرمان و بلوچستان در آستانۀ جنگ جهانی اول (۱۹۱۴۱۹۱۸ م)»، فصلنامۀ مطالعات ایران‌شناسی، سال3، شمارۀ5، تابستان1396، صص 88-104.
سلماسی­زاده، محمد، غفارزاده، زهرا (۱۴۰۲)، «اقتصاد و معیشت عمومی ایران در سال ۱۳۲۵ه.ق با اتکاء به تحلیل محتوای روزنامه صبح صادق»، فصل‌نامه علمی تاریخ‌نامه ایران بعداز اسلام، س۱۴، ش۳۴، صص۸۵-۱۱۳.
شعبانی، احمد (۱۳۷۹)، «اخبار کتاب‌ و کتابخانه در اوراق روزنامه ارشاد از مرتضی­قلی خان مؤیدالممالک»، کتابداری دفتر، ش۳۴، صص۱۱۷-۱۱۸.
صدرهاشمی، محمد (۱۳۶۴)، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۲و۳، اصفهان: انتشارات کمال.
فصل‌نامۀ یاد (۱۳۹۵)، روزنامه تایمز لندن، تهران: بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران.
قاسمی، سیدفرید (۱۳۸۵)، «صبح صادق؛ یک شماره با دو محتوا»، گنجینه اسناد، دوره۱۶، ش۲، صص۲۲۶ـ۲۲۹.
قدیمی قیداری‌، عباس، رستمی، حسن (۱۴۰۱)، «مدرسه و روزنامه در زنجان عصر مشروطه؛ چالش‌ها و موانع»، فصل‌نامه علمی پژوهش‌های تاریخی، س۵۸، ش۳، صص۱ـ۲۴.
یومیه صادق (۱۳۸۴)، سال اول، شمارگان ۱ تا ۱۵۱، چاپ نخست، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
 
اسناد
سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران
ساکما، سال 1325ق، شمارة سند ۴۵۸۲/۲۹۸.
 
روزنامه‌ها
ادب، سال ۱۳۲۲ق، شمارة ۱۸.
انجمن تبریز، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۴۳.
انجمن تبریز، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۱۴.
ایران سلطانی و ایران، سال ۱۳۲۱ق، شمارة ۹.
ایران سلطانی و ایران، سال ۱۳۲۳ق، شمارة ۱۳.
ایران نو، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۹۵.
ایران نو، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۹۶.
ایران، سال ۱۳۲۱ق، شمارة ۴.
ایران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۱.
ایران، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۴۹.
تربیت، سال ۱۳۲۱ق، شمارة 298.
تربیت، سال ۱۳۲۱ق، شمارة ۳۰۱.
تربیت، سال ۱۳۲۴ق، شمارة ۴۲۱.
ثریا، سال 1321ق، شمارة 32.
ثریا، سال ۱۳۲۳ق، شمارة ۳.
چهره‌نما، سال ۱۳۲۳ق، شمارة ۶.
چهره‌نما، سال ۱۳۲۳ق، شمارة ۸.
چهره‌نما، سال ۱۳۲۴ق، شمارة ۱۵.
چهره‌نما، سال ۱۳۲۴ق، شمارة ۲۹.
چهره‌نما، سال ۱۳۲۸ق، شمارة ۱۹.
چهره‌نما، سال ۱۳۲۸ق، شمارة ۷۰.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۰۶.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۴۴.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۴۷.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۵۰.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۷۱.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۷۳.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۷۸.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۸۵.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۸۷.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۸۹.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۹۰.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة 20.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۰۵.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۰۶.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة 210.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۱۶.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۱۷.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۵.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۳.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۴.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۵.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۵۸.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۶۸.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۷۳.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۸۵.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۹۲.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۳۶.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۴۳.
حبل‌المتین تهران، سال ۱۳۲۶ق، شمارة 48.
حبل‌المتین کلکته، سال ۱۳۲۲ق، شمارة ۱.
حکمت، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۹۱۶.
حکمت، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۹۲۱.
حکمت، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۹۲۲.
حکمت، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۱۰.
حکمت، سال ۱۳۲۸ق، شمارة ۱۲.
شرق، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۶.
شمس، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۳۴.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۰۱.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۱۰.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۱۱.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۳۹.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۵۶.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۷۰.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۸۹.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۹۵.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۰۳.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۰۹.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۱۴.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۱۵.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۲۲۲.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۴.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۴۸.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۴۹.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۵.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۵۸.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۶۹.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۷۳.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۷۵.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۷۷.
صبح صادق، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۷۸.
صبح صادق، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۵۲.
صبح صادق، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۶.
صبح صادق، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۶۷.
صبح صادق، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۸.
مجلس، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۲۵.
مجلس، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۲۶.
مجلس، سال ۱۳۲۵ق، شمارة ۱۲۸.
مجلس، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۱۸.
مجلس، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۱۹.
مجلس، سال ۱۳۲۶ق، شمارة ۲.
مجلس، سال ۱۳۲۶ق، شمارة 3.
مجلس، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۱۵.
مجلس، سال ۱۳۲۷ق، شمارة ۸.
دوره 18، شماره 67 - شماره پیاپی 67
بهار 1405
بهار 1405
صفحه 159-200

  • تاریخ دریافت 26 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 30 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 30 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1405