تحلیل بازنمایی رفتارهای ایرانیان در متون خلقیات‌نویسی: مطالعه کتاب جامعه‌شناسی نخبه‌کشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.

2 دکترای جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

3 دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

10.22034/chs.2026.537263.1120
چکیده
یکی از ژانرهای نوشتاری در ایران که بسیار مورد استقبال نیز قرار گرفته، خلقیات‌نویسی است و به‌دلیل وجوه قوی ایدئولوژیک این متون، برخورداری از نگاه انتقادی نسبت به آن‌ها ضروری به‌نظر می‌رسد. کتاب جامعه‌شناسی نخبه‌کشی نوشتة علی رضاقلی یکی از آثار پرتیراژ این ژانر است. در این مقاله، شیوة بازنمایی رفتارهای اخلاقی ایرانیان در این کتاب به‌عنوان یکی از نمونه‌های ژانر خلقیات‌نویسی با روش تحلیل گفتمان انتقادی ون‌دایک بررسی شده است. پژوهش حاضر در پی پاسخ به دو پرسش اصلی است؛ نخست، خلقیات ایرانیان در کتاب جامعه‌شناسی نخبه‌کشی چگونه بازنمایی شده است؟ و دوم، نویسنده از چه ابزارهای ایدئولوژیکی برای این نوع بازنمایی استفاده کرده است؟ کتاب جامعه‌شناسی نخبه‌کشی، تحلیلی از ریشه‌های تاریخی استبداد و عقب‌ماندگی را در ایران بیان می‌کند و بر این نکته تأکید دارد که حیات جمعی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایرانیان، از حیث ساختاری، به‌گونه‌ای بود که درنهایت به نخبه‌کشی منجر می‌شد و ازاین‌رو، طرح عناصر منفردی همچون امیرکبیر در تاریخ ایران، اگرچه مؤثر بوده، اما درعمل راه به جایی نبرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد نویسنده تنها رفتارهای ناپسند اخلاقی را مدنظر قرار داده و توجهی به رفتارهای پسندیدة اخلاقی ایرانیان نکرده است؛ از سوی دیگر او با استفاده از قطبی‌سازی، ایران را با غرب مقایسه کرده و در تمامی موارد، ایرانیان را نسبت به غربی‌ها با واژه‌های منفی به تصویر می‌کشد؛ درنهایت، نویسنده در این کتاب برای تبیین توسعه‌نیافتگی ایران، به خلقیات ایرانیان متوسل می‌شود و برای تبیین خلقیات، فرهنگ اقتصادی را عامل تعیین‌کننده می‌داند. نتیجة استدلال او دور و تسلسل است و اگر مبنا قرار گیرد، ایران نباید هیچ‌وقت به توسعه دست یابد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

An Analysis of the Representation of Iranian Temperament in Characterological Discourse: A Study on the Book ‘Sociology of Elite-Killing’

نویسندگان English

Hamdalah Akvani 1
Ehsan Khanmohamadi 2
Jaseb Nikfar 3
1 Associate Professor, Department of Political Science, Facaulty of Humanities, Yasouj University, yasouj, Iran
2 Ph.D. in Sociology of Iranian Social Issues, Yasouj University, Yasouj, Iran.
3 Associate Professor, Department of Political Science, Faculty of Law and Politics, Khorazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

Characterological writing (kholqiyāt-negāri) is one of the most widely received literary genres in Iran. Given the strongly ideological dimensions of such texts, a critical perspective toward them appears essential. Ali Rezaqoli's ‘Sociology of Elite-Killing’ ranks among the best-selling works within this genre. This article examines the representation of Iranian moral behavior in this book—as a notable instance of characterological discourse—using Van Dijk's model of critical discourse analysis. The study addresses two main questions: first, how is Iranian temperament represented in ‘Sociology of Elite-Killing’?; second, what ideological devices does the author employ in this representation? ‘Sociology of Elite-Killing’ offers an analysis of the historical roots of despotism and underdevelopment in Iran, emphasizing that the collective political, economic, and social life of Iranians was structurally such that it ultimately led to the elimination of elites. Accordingly, the author argues that the efforts of individual figures such as Amir Kabir, while effective in their own right, ultimately proved futile in altering this trajectory. The findings indicate that the author focuses exclusively on morally reprehensible behaviors and pays no attention to praiseworthy moral conduct among Iranians. Moreover, through polarization, he consistently compares Iran with the West, depicting Iranians using negative terms relative to Westerners in all instances. Ultimately, Rezaqoli attributes Iran's underdevelopment to Iranian temperament, and, in turn, explains temperament through economic culture as the determining factor. This line of reasoning falls into circularity and tautology; if taken as a basis, it would imply that Iran can never achieve development.

کلیدواژه‌ها English

Iranian Temperament
Characterological Discourse
Ali Rezaqoli
Sociology of Elite-Killing
Critical Discourse Analysis
استوری، جان (1389)، مطالعات فرهنگی دربارۀ فرهنگ عامه، ترجمۀ حسین پاینده، تهران: انتشارات آگه.
امیر، آرمین (۱۳۹۶)، «خویش‌کاوی ایرانیان در دوران مدرن»، مجموعه مقالات همایش خویش‌کاوی ایرانیان در دوران مدرن، به‌کوشش آرمین امیر، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
امیر، آرمین (۱۳۹۶)، ره افسانه زدند؛ تبارشناسی آثار خلقیات‌نویسان ایرانی در پنجاه سال اخیر، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
امیر، آرمین، فولادیان، مجید، جمشیدی، صفورا، شاد، سارا، رنجبری، سلما، مرادی، آرزو و نجیب‌نیا، نیلوفر (۱۳۹۹)، «راهبردهای انتساب دورویی به ایرانیان (بررسی متون شامل خلقیات ایرانیان، از صفویه تا پهلوی)»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۶(۶۰)، صص ۸۱-۱۱۰.
ایران‌منش، محمدرضا (۱۳۹۸)، «ما ایرانیان در ترازوی نقد»، پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ۱۹(۱۰)، صص ۱-۲۰.
ایزدی، علی‌محمد (۱۳۷۱)، نجات، (۶ جلد)، تهران: انتشارات قلم.
ایزدی، علی‌محمد (۱۳۸۳)، چرا عقب مانده‌ایم؟ جامعه‌شناسی مردم ایران، تهران: انتشارات علم.
اینکلس، الکس (۱۳۹۶)، منش ملی؛ منظر روانی-اجتماعی، ترجمۀ علی پاپلی یزدی، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
بازرگان، مهدی (۱۳۵۷)، سازگاری ایرانی، تهران: انتشارات پیام آزادی.
بهرام‌پور، رضا (۱۳۹۶)، از ماست که بر ماست؛ نقدی بر رفتارهای اجتماعی ما ایرانیان، تهران: انتشارات تیسا.
توفیق، ابراهیم، یوسفی، سیدمهدی، ترکمان، حسام و حیدری، آرش (۱۳۹۸)، برآمدن ژانر خلقیات در ایران، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
جمال‌زاده، محمدعلی (۱۳۴۵)، خلقیات ما ایرانیان، تهران: انتشارات مجلة مسائل ایرانیان، شمارة ۴.
جوادی یگانه، محمدرضا (۱۳۹۵)، «خلقیات منفی ایرانیان: خصلت ملی یا وضعیت اجتماعی؟»، گزارش وضعیت اجتماعی کشور، جلد دوم: جمعیت، خانواده، خلقیات اجتماعی، دینداری، گردآورندگان غلامرضا غفاری و محمدرضا جوادی یگانه، صص ۲۶۱-۳۲۲، تهران: شورای اجتماعی کشور و پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
جوادی‌یگانه، محمدرضا و امیر، آرمین (۱۳۹۳)، «نگاهی به خودشرق‌شناسی در ایران مدرن: «خلقیات ما ایرانیان»، سید محمدعلی جمال‌زاده، جامعه‌پژوهی فرهنگی، ۵(۴)، صص ۱-۲۶.
حسینی داورانی، سیدعباس (۱۴۰۱)، «بازشناسی «خلقیات ایرانی» در میدان توسعه و عقب‌ماندگی»، فصلنامۀ علوم اجتماعی، ۲۹(۹۶)، صص ۲۰۳-۲۴۲.
خانمحمدی، احسان و مرادی، رامین (۱۴۰۳)، «ژانر خلقیات‌نویسی در بوته نقد و نظر؛ مطالعۀ موردی کتاب جامعه‌شناسی خودمانی؛ چرا درمانده‌ایم؟»، پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ۲۴(۴)، صص ۱-۲۸.
خانمحمدی، احسان، مرادی، رامین، بهشتی، سیدصمد و اکوانی، حمداله (۱۴۰۱)، «تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی رفتارهای اخلاقی ایرانیان در متون خلقیات‌نویسی»، جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، ۴(۳)، صص ۱85-۱64.
رضاقلی، علی (۱۳۶۷)، جامعه‌شناسی خودکامگی: تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش، تهران: نشر نی.
رضاقلی، علی (۱۳۹۵)، جامعه‌شناسی نخبه‌کشی، قائم‌مقام، امیرکبیر و مصدق، تحلیل جامعه‌شناختی برخی از ریشه‌های تاریخی استبداد و عقب‌ماندگی در ایران، تهران: نشر نی.
زیباکلام، صادق (۱۳۷۳)، ما چگونه ما شدیم؟ ریشه‌یابی علل عقب‌ماندگی ایرانیان، تهران: روزنه.
سریع‌القلم، محمود (۱۳۹۱الف)، فرهنگ سیاسی ایران، تهران: فروزان روز.
سریع‌القلم، محمود (۱۳۹۱ب)، اقتدارگرایی ایرانی در عهد قاجار، تهران: فروزان روز.
شریف‌نسب، مریم (۱۴۰۱)، «بررسی کتاب برآمدن ژانر خلقیات در ایران»، پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ۲۲(۳)، صص ۲۱۷-۲۴۰.
شیخ‌الاسلام، طاهره (۱۳۹۶)، در اسارت فرهنگ؛ ریشه‌یابی خلق‌وخو، آداب و عادات ما ایرانی‌ها، تهران: انتشارات صمدیه.
فاضلی، محمد (۱۴۰۲)، ایران بر لبه تیغ؛ گفتارهای جامعه‌شناسی سیاسی و سیاست عمومی، تهران: انتشارات روزنه.
فراستخواه، مقصود (۱۳۹۴)، ما ایرانیان؛ زمینه‌کاوی تاریخی اجتماعی خلقیات ایرانی، تهران: نشر نی.
قاضی‌مرادی، حسن (۱۳۸۷الف)، در پیرامون خودمداری ایرانیان، تهران: اختران.
قاضی‌مرادی، حسن (۱۳۸۷ب)، در ستایش شرم: جامعه‌شناسی حس شرم در ایران، تهران: کتاب آمه.
قاضی‌مرادی، حسن (۱۳۸۷ج)، کار و فراغت ایرانیان، تهران: کتاب آمه.
قاضی‌مرادی، حسن (۱۳۸۷د)، استبداد در ایران، تهران: کتاب آمه.
قاضی‌مرادی، حسن (۱۳۹۱)، شوق گفت‌وگو و گستردگی فرهنگ تک‌گویی در میان ایرانیان، تهران: دات.
مراغه‌ای، زین‌العابدین (۱۳۲۱)، سیاحتنامة ابراهیم بیک، استانبول.
مردیها، مرتضی (۱۳۹۸)، «ژانر خلقیات؛ نگاهی تحلیلی»، فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی، ۲(۸)، صص ۲۷۸-۲۵۷.
مهدی‌زاده، سیدمحمد (۱۳۸۷)، رسانه‌ها و بازنمایی، تهران: دفتر مطالعات و توسعۀ رسانه‌ها.
نامدار، مظفر و نظری مقدم، جواد (۱۳۹۷)، «اعتبارسنجی نظریة استبداد شرقی در فهم تحولات اجتماعی ایران»، پژوهشنامۀ انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، ۱۸(۱۲)، صص ۲۰۷-۲۳۰.
نراقی، حسن (۱۳۹۳)، جامعه‌شناسی خودمانی: چرا درمانده‌ایم؟، تهران: اختران.
نظری‌مقدم، جواد و موسوی، سیدهاشم (۱۳۹۸)، «تأملی در نظریه استبدادمداری خلقیات ایرانیان بر اساس متون ادبیات عامیانه؛ نگاهی بر فتوت‌نامه‌ها و کسب‌نامه‌ها»، فصلنامۀ علوم اجتماعی، ۲۶(۸۵)، صص ۱-۳۲.
هال، استوارت (۱۳۹۳)، معنا، فرهنگ و زندگی اجتماعی، ترجمۀ احمد گلمحمدی، تهران: نشر نی.
وحدت، فرزین (۱۳۹۵)، رویارویی فکری ایرانیان با مدرنیت، ترجمۀ مهدی حقیقت‌خواه، تهران: نشر ققنوس.
ون‌دایک، تئون (۱۳۹۴)، ایدئولوژی و گفتمان، ترجمۀ محسن نوبخت، تهران: سیاهرود.
یورگنسن، ماریان و فیلیپس، لوئیز (۱۳۸۹)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمۀ هادی جلیلی، تهران: نشر نی.
Calvert, L. (2002), Television studies: the key concepts, Routledge publications.
Merton, R. K. (1968), Social Theory and Social Structure, Free Press.
Van Dijk, T. A. (1993a), “Principles of Critical Discourse Analysis”, in: Discourse & Society, 4 (2), pp: 249-283.
Van Dijk, T. A. (1993b), “Stories and Racism”, in: Narrative and Social Control, Newbury Park, CA: Sage, 121-142.
Van Dijk, T. A. (1995a), “Discourse Analysis as Ideology Analysis”, in: Language and Peace, Aldershot: Dartmouth Publishing, pp: 17-33.
Van Dijk, T. A. (1995b), From Text Grammar to Critical Discourse Analysis, University of Amsterdam Program of Discourse Studies.
دوره 18، شماره 68 - شماره پیاپی 68
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 159-199

  • تاریخ دریافت 04 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 17 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405