نهاد مدرسه در عصر صفوی و عثمانی: مطالعۀ تطبیقی ساختار اداری، مالی و مراتب علمی مدارس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استاد یار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

10.22034/chs.2026.585539.1184
چکیده
نهاد مدرسه در دو حکومت صفوی و عثمانی با وجود برخورداری از مبانی مشترک آموزشی و دینی، در بستر دو ساختار سیاسی و اداری متفاوت شیوه­های متمایزی از سازمان‌دهی را تجربه کرد. این پژوهش با روش پژوهش تاریخی و رویکرد تطبیقی، بر پایۀ تحلیل منابع تاریخی و داده‌های کمّی استخراج‌شده از منابع تراجم عثمانی، نهاد مدرسه را بر اساس چهار محور شیوۀ تأمین مالی، ساختار اداره و نظارت، مسیرهای پیشرفت علمی عالمان و کارکرد مدرسه در ساختار حکومت بررسی و مقایسه می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدارس عثمانی در چارچوب ساختاری متمرکز و در پیوندی نزدیک با نظام اداری و مناصب دیوانی سامان یافتند، در حالی که مدارس صفوی بر الگویی غیرمتمرکز متّکی بر جایگاه علمی مدرّسان و روابط استاد ـ شاگردی استوار بودند و از نظام اداری متمرکز عثمانی پیروی نمی‌کردند. این تفاوت‌ها آشکار می­سازد که سامان‌دهی نهاد مدرسه در هر دو حکومت، بازتاب شیوۀ تعامل حکومت با نهاد آموزش دینی بوده و به شکل‌گیری دو الگوی متفاوت از سازمان آموزش دینی در جهان اسلام پیشامدرن انجامیده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Madrasah Institution in the Safavid and Ottoman Periods: A Comparative Study of the Administrative, Financial, and Scholarly Structures of Madrasahs

نویسنده English

musa alreza bakhshi ostad
Assistant Professor, Department of History Education, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Despite their common educational and religious foundations, the madrasah institution in the Safavid and Ottoman states developed distinct forms of organization within two different political and administrative structures. Employing a historical research method and a comparative approach, this study examines and compares the madrasah institution along four dimensions: methods of financial provision, administrative structure and supervision, pathways of scholarly advancement, and the function of the madrasah within the governmental structure. The study is based on an analysis of historical sources and quantitative data extracted from Ottoman biographical sources. The findings indicate that Ottoman madrasahs were organized within a centralized structural framework and maintained close connections with the administrative system and governmental offices, whereas Safavid madrasahs were based on a decentralized pattern that relied on the scholarly standing of teachers and master–disciple relationship and did not follow the centralized Ottoman administrative system. These differences demonstrate that the organization of the madrasah institution in the two states reflected the manner in which the governments interacted with religious education contributing to the emergence of two distinct patterns of religious educational organization in the premodern Islamic world.

کلیدواژه‌ها English

Madrasah, Ottoman, Safavid, Waqf, Mülâzemet
الآیدینی، علی بن بالی (1389)، العقد المنظوم فی ذکر افاضل الروم (ذیل الشقائق النعمانیه فی علماء الدوله العثمانیه)، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
احسان اوغلو، اکمل الدین (1386)، «مدارس امپراتوری عثمانی»، ترجمۀ مهدی عبادی، مجله تاریخ اسلام، سال هشتم، ش 29، صص 149-174.
اشکوری، سید صادق (1387)، اسناد موقوفات اصفهان، زیرنظر ادارة کل اوقاف و امور خیریه اصفهان، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
افندی، میرزا عبدالله (1389)، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، ترجمۀ محمدباقر ساعدی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
افوشته‌ای نطنزی، محمود بن هدآیت‌الله (1373)، نقاوة الاثار فی ذکر الاخیار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
اولئاریوس، آدام (1369)، سفرنامة اولئاریوس، ترجمة حسین کردبچه، تهران: انتشارات کتاب برای همه.
ایستکویتس، نورمن (1377)، امپراتوری عثمانی و سنّت اسلامی، ترجمۀ احمد توکلی، تهران: نشر پیکان.
اوزون چارشی لی، حقی اسماعیل (1377)، تاریخ عثمانی، ترجمۀ ایرج نوبخت، تهران: انتشارات کیهان.
بخشی استاد، موسی الرضا (1392)، جایگاه مدرسه در عصر صفوی، تهران: انتشارات یاسین نور.
بخشی استاد، موسی الرضا، نزهت احمدی (1392)، «تأثیر علمی مدارس در عصر صفوی»، پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، سال سوم، ش 11، صص 7-27.
تبریزی، محمدزمان (1373)، فرائد الفوائد در احوال مساجد و مدارس، به کوشش رسول جعفریان، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب.
جزایری، سید نعمت الله (بی تا)، الانوار النعمانیه، بیروت: موسسة الأعلمی للمطبوعات.
جعفریان، رسول (1379)، صفویه در عرصة دین، فرهنگ و سیاست، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
خاتون آبادی، عبدالحسین (1352)، وقایع السنین و الاعوام، تصحیح محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
دورسون، داود (1381)، دین و سیاست در دولت عثمانی، ترجمۀ منصوره حسینی و داود وفایی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات کتابخانه موزه و مرکز اسناد.
شاردن، ژان (1338)، سیاحتنامة شاردن، ترجمۀ محمدعباسی، تهران: انتشارات امیر کبیر.
شاردن، ژان (1330)، سفرنامۀ بخش اصفهان، ترجمۀ حسین عریضی، [بی‌جا]: چاپخانۀ راه نجات.
شوشتری، سید نورالله (1376)، مجالس المؤمنین، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
کمپفر، انگلبرت (1360)، سفرنامۀ کمپفر، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
کیدو، اکرم (1395)، نهاد شیخ الاسلامی در دولت عثمانی، ترجمۀ سید محمد رضی مصطفوی نیا و حسن حضرتی، تهران: ندای تاریخ.
طاشکبری زاده، احمد بن مصطفی (بی تا)، الشقائق النعمانیه فی علماء الدوله العثمانیه، استانبول: در سعادت.
عبادی، مهدی (1389)، «عوامل مؤثر بر گسترش مدارس در قلمرو عثمانی (دورۀ کلاسیک: سده های 8-10 هجری)»، پژوهشنامه تاریخ و تمدن اسلامی، سال 43، ش 1، صص 81-108.
عبادی، مهدی، سید محمد رضا حسینی (1396)، «مدرسیان عثمانی و بازیابی نفوذ سیاسی آنها در عهد مراد دوم»، پژوهشنامۀ تاریخ اسلام، سال هفتم، ش 26، صص 79-101.
مجلسی، محمدباقر (1403)، بحارالانوار الجامعه لدرر أخبار الائمه الاطهار، بیروت: مؤسسة الوفاء.
میرزا سمیعا (1378)، تذکره الملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
نصرآبادی، میرزا محمدطاهر (1361)، تذکره نصرآبادی، تصحیح وحید دستگردی، تهران: کتابفروشی فروغی.
واله اصفهانی، محمدیوسف (1372)، خلدبرین، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
وقف نامه مدرسة امامیه اصفهان، شمارة 15181، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
 
Açıkel, Ali (2017), “Niksar Kazası Sinan Bey Vakıfları”, Vakıflar Dergisi, 48, 17-33.
Açıkel, Ali (2023), “Tokat Hoca Behzad Camii ve Muallimhanesi Vakıfları”, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 47 (1), 1-9.
Akbash, Ayla (2014), “Functions of ‘Madrasas’ in the Ottoman Period”, Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 17 (2), Article 5.
Akman, Ekrem (2026), “Bir mirin zihin dünyası: Şirvan miri Zeynel Bey’in Küfre medresesi vakfiyesi”, İçtimaiyat, 10 (1), 31-50.
Altay, Bora, Bulut, Mehmet (2024), “An Analysis of Cash Waqf Institutions and Real Wages in Ottoman Rumelia, 1500–1914”, ISRA International Journal of Islamic Finance, 16 (1), 71–83.
Altuntaş, Mustafa Celil (2013), “Osmanlı Daru’l Hadis Medreselerindeki Görev Dağılımı”, Anadolu’nun İslamlaşma Sürecinde Dâru’l-Hadisler, Çankırı, Türkiye.
Beyazıt, Yasemin (2009), “Osmanlı İlmiyye Bürokrasisinde Şeyhülislâmlığın Değişen Rolü ve Mülâzemet Sistemi (XVI.–XVIII. Yüzyıllar)”, Belleten, 73 (267), 423–442.
Beyazıt, Yasemin (2014), “XVI. Yüzyıl Osmanlı İlmiyye Kanûnnâmeleri ve Medrese Eğitimi”, Belleten, 78 (283), 955–982.
Engin, Sezai (2017), “Osmanlı Dönemi Medreselerinde Hadis Eğitimine Entelektüel Bir Katkı: Şerh ve Hâşiye Yazıcılığı”, Marife, 17 (2), 257-269.
Faroghi, Suraiya (1973), “Social mobility and the Ottoman ulema in the late sixteenth century”, International Journal of Middle East Studies, 4 (2), 204-218.
Fındıklı, Burhan (2022), “Rethinking Ancient Centers of Higher Learning: madrasa in a comparative-historical perspective”, British Journal of Educational Studies, 70 (2), 129-144.
Gemici, Nurettin (2019), “Education system and educational institutions in the Ottoman Empire”, Akademik Bakış Dergisi, 72, 48–56.
Genç, Safinur (2026), “Osmanlı Medreseleri: Vakıf, Müfredat ve Bürokrasi Temelli Bir Yükseköğretim Modeli”, İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi, 12 (2), 917-944.
Hızlı, Mefail (2004), “Anadolu’daki Osmanlı Medreseleri: Bir İcmal”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 2 (4), 371-409.
İnalcık, Halil (1973), The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, Translated by Norman Itzkowitz & Colin Imber, London: Weidenfeld & Nicolson.
Tuğrul, Mehmet (2025), “Osmanlı’da Eğitimin Finansmanı: 18. Yüzyıl Rumelisinde Medrese Sisteminin Sürdürülmesinde Para Vakıflarının Rolü”, Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 12 (2), 612-643.
Unan, Fahri (1999), “Osmanlılarda Medrese Eğitimi”, Yeni Türkiye, 5, 140–160, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
Yılmaz, Harun (2019), “Medrese Geleneğinde Yenilik ve Kurumsallaşma: XV. ve XVI. Yüzyıl Osmanlı Medreseleri”, Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans, edited by Fuat Aydın, Mahmut Zengin, Kübra Cevherli, and Yunus Kaymaz, İstanbul: Mahya Yayıncılık, 327-337.
دوره 18، شماره 69 - شماره پیاپی 69
پاییز 1405
پاییز 1405
صفحه 97-124

  • تاریخ دریافت 17 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 23 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 30 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 آبان 1405