بازیابی، مقوله‌بندی و تحلیل فرهنگی واژگان مرتبط با بافته‌های سنتی در تاریخ گیتی‌گشای عصر زندیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فرش، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران

چکیده
از ویژگی‌های برخی منابع درباری نظیر تاریخ گیتی‌گشا، وجود پیچیدگی واژگانی و همچنین افراط در تمجید ابنای زمان است که این مسائل سبب قطع ارتباط مخاطب معاصر و تاریخ خواهد بود. این منابع به مواردی پرداخته‌اند که کشف آن‌ها صعوبت خوانش را به درک بهتر متن بدل می‌کند. در تاریخ گیتی‌گشا مفاهیم تاریخی، سیاسی و فرهنگی در لفافۀ الفاظ پرطمطراق بیان ‌شده است. در لا‌به‌لای متن بافت واژگان زیادی استخراج شد. پرسش اصلی این است که بازیابی بافت واژگان موجود در متن تاریخ گیتی‌گشا چگونه به توسعۀ مطالعات فرهنگی عصر زندیه یاری می‌رساند؟ ارتباط میان بافت واژگان با وجوه گوناگون فرهنگ ‌عامه به چه نحوی قابل‌ مطالعه است؟ به دیگر سخن، کار ویژه بافت واژگان از منظر انسان ‌شناسی چگونه قابل تبیین است؟ شناخت و تحلیل بافت واژگان موجود در متن تاریخ گیتی‌گشا به ‌مثابه کلماتی تخصصی از یک‌سو و تحلیل واژگان در بستر مطالعات انسان‌ شناسی از سویی دیگر، اهداف پژوهش حاضرند. نتایج تحقیق در دو محور کمّی و کیفی این است که واژگان «خیام» و «خلاع» فراوانی بیشتری داشتند. لغات یافت شده ذیل مقولاتی چون مواد اولیه، ابزار بافندگی، بافته‌ها از منظر کاربرد (جامگانی و غیر جامگانی)، طرح و نقش، جغرافیای بافت، رنگ و فن جمع شدند. علاوه بر آن، تحلیل واژگان در بستر انسان‌ شناسی فرهنگی اطلاعاتی از آیین‌هایی همچون تعزیت روز عاشورا، رسومی مانند خلعت بخشی و باورهایی همچون جامۀ سیاه در سوگ را به دست داد. در کل بافت واژگان علاوه بر وابستگی صوری به حوزۀ هنرهای سنتی، به‌ طور ضمنی به حوزه‌های معنایی فرهنگ تعلق دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

بازیابی، مقوله‌بندی و تحلیل انسان‌شناسی بافته ‌واژه‌های تاریخ گیتی‌گشا در عصر زندیه

نویسنده English

Samaneh Kakavand
University of Art
قرآن کریم، (1394)، ترجمة سید حسین الهی قمشه‌ای، قم: فاطمه‌الزهرا(س).
رستم‌الحکماء، محمد هاشم (1388)، رستم التواریخ، ویراستار میترا مهرآبادی، تهران: دنیای کتاب.
افشار، ایرج (1378)، «گونه‌های رنگ در زبان فارسی»، مجلۀ زبان‌شناسی، 14(1 و 2)، 9-2.
امینی، زلیخا (1400)، «بررسی و تحلیل انگاره‌‌های استمرار روند هویت ایرانی اسلامی در تاریخ گیتی‌گشا»، تاریخ نگری و تاریخ‌نگاری، 31(27)، 31-52.
الوندی، رضا و سهرابی، مینا (1397)، «بررسی لغات ترکی و مغولی تاریخ گیتی‌گشا»، فصلنامه تاریخ نو، 8(23)، 10-1.
اوری، پیتر، ملوین، چارلزپتر و هامبلی، گوین (138۹)، تاریخ کمبریج؛ تاریخ ایران دوره افشار زند قاجار، ترجمة مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی.
پری، جان آر (1392)، زندگی پرماجرای کریم‌خان زند (وکیل‌الرعایا)، ترجمة داود نعمت اللهی، تهران: نشر معیار اندیشه.
جزایری، زهرا (1391)، شناخت گلیم، تهران: سروش.
ثعالبی نیشابوری، عبدالملک‌بن محمدبن اسماعیل (1368)، تاریخ ثعالبی (غرر اخبار ملوک فرس و سیرهم)، ترجمة محمد فضائلی، تهران: نقره.
حشمتی رضوی، فضل‌الله (1389)، تاریخ فرش (سیر تحول و تطوّر فرش‌بافی ایران)، تهران: سمت.
حنیف، محمد (1394)، هویت ملی در قصه‌های عامۀ دورۀ صفوی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
داعی الاسلام، سید محمدعلی (1363)، فرهنگ نظام (جلد سوم: د- غ)، تهران: دانش.
رجائی، غلامعلی (1387)، ایران و کریم‌خان زند (نوآوری‌های کریم‌خان در دورۀ حکومت)، تهران: نیکتاب.
روح فر، زهره (1394)، نگاهی بر پارچه‌بافی دوران اسلامی، تهران: سمت.
زارعی، معصومه (1401)، «هزاروششصد رنگ واژه در زبان فارسی»، علم زبان، 9(15)، 7-44.
شعبانی، رضا (1386)، تاریخ تحولات سیاسی- اجتماعی ایران در دوره‌های افشاریه و زندیه، تهران: سمت.
طباطبایی، سید محمدحسین (1374)، تفسیر المیزان (جلد 19)، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علیزاده صحرایی، مجتبی و راسخ‌مهند، محمد (1395)، «رنگ واژه‌های اصلی در زبان فارسی»، فصلنامۀ علمی-پژوهشی زبان پژوهی، 8(19)، 147-123.
غفاری کاشانی، ابوالحسن (1369)، گلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زرین.
فرانکلین، ویلیام (1358)، مشاهدات سفر از بنگال به ایران در سال‌های 1787-1786 میلادی (با شرح مختصری دربارۀ ویرانه‌های تخت جمشید و رویدادهای جالب دیگر)، ترجمة محسن جاویدان، تهران: به سفارش مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی و منتشرشده در چاپخانۀ مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
فکوهی، ناصر (1394)، مبانی انسان‌شناسی، تهران: نی.
لنجانی اصفهانی، محمدحسن بن محمدرحیم (1391)، جنه‌الاخبار، تصحیح میر هاشم محدث، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
ناظمیان فرد، علی (1390)، «واکاوی کاربرد رنگ سیاه در میان عباسیان»، مطالعات تاریخ فرهنگی، 2(7)،156-137.
نامی اصفهانی، میرزا محمدصادق (1390)، تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، چاپ پنجم، تهران: اقبال.
نوایی، عبدالحسین (1384)، کریم‌خان زند، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
هاتف اصفهانی، سید احمد (1378)، دیوان هاتف اصفهانی، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: انتشارات نگاه.
هاوسگو، جنی (1374)، هنرهای ایران؛ قالی‌بافی، زیر نظر دبلیو فریه، ترجمۀ پرویز مرزبان، تهران: فرزان روز.
ورهرام، غلامرضا (1385)، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زند، تهران: انتشارات معین.
وندشعاری، علی (1400)، «تحلیلی بر نوشتار سیاحان غربی دربارۀ فرش ایران در اواخر آق قویونلو و دورۀ صفویه»، هنرهای صناعی ایران، 4(2)، 75-88.
URL1. https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/(Access Date: 2023/03/30)
URL2.https://images.metmuseum.org/CRDImages/is/original/DP18239.jpg/(AccessDate: 2023/04/01)
URL3.https://en.wikipedia.org/wiki/media/File:Karim_Khan_Zand/DSC07031.jpg/(Access Date: 2023/04/01)
URL4. https://ganjoor.net/onsori/oghas/sh16/(Access Date: 2023/04/01)
URL5. https://dehkhoda.ut.ac.ir/fa/dictionary/(Access Date: 2023/04/01)
دوره 15، شماره 56
تابستان 1402
تابستان 1402
صفحه 111-145

  • تاریخ دریافت 27 مرداد 1403
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1402