تحلیل سازوکارها و اقدامات رسول اکرم (ص) در جایگزینی آموزه‌های اقتصادی اسلام: رویکرد نهادگرایی جدید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران

3 استاد گروه اقتصاد دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران

چکیده
بررسی شواهد و قراین تاریخی نشان می‌دهد باوجود رفتارها و معاملات اقتصادی مختلف در جامعة عرب پیش‌ازاسلام؛ جامعة مزبور از سلامت اقتصادی لازم برخوردار نبود و زمینه‌های دو قشری‌شدن -فقیر و غنی- را فراهم آورده بود. این امر، جامعه را از توازن اقتصادی دور کرده بود. درمقابل، رویکرد سیرة نبوی به ارائة الگوی درستی از اقتصاد، نیازمند ارائه، تعریف و کوشش برای جایگزینی آموزه‌های اقتصادی مبتنی بر مبانی اسلامی به‌جای مبانی و رفتارهای برگرفته از اندیشة جاهلی بود. پژوهش حاضر می‌کوشد با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون و نیز با استفاده از تعاریف موجود در رویکرد نهادگرایی جدید در علم اقتصاد، به شاکله و منطق کلّی اقدامات پیامبر در مسیر تغییر و همسوسازی نگرش و رفتار افراد و درنهایت، نهادینه‌سازی آموزه‌های اقتصادی اسلام دست یابد و به این پرسش پاسخ دهد که پیامبر(ص) چگونه نگرش و رفتار مبتنی بر نظام جاهلی دربارة مسائل اقتصادی را به نگرش و رفتار اسلامی تغییر دادند؟ از پژوهش انجام‌شده بر می‌آید که پیامبر(ص) پس از طرح و جایگزینی مهم‌ترین مبانی اندیشة اسلام از قبیل توحید و معاد که بسان پیش‌رانه‌ها و بازدارنده‌های قوی متناسب با شرایط عمل می‌کردند، به‌جای مبانی اندیشه‌ای رایج در جامعة عرب آن روز چون شرک، بت‌پرستی و انکار معاد؛ با طرح آموزه‌های اقتصادی اسلام در قالب نهادهای رسمی از قبیل نهاد مالکیت و نهاد لاضرر، و نیز نهادهای غیررسمی همچون نهاد قرارداد و نیز بهره‌گیری از ظرفیت‌های اجرایی مانند استفاده از ظرفیت نهاد مسجد و نظارت بر نظام اجرایی سعی در تغییر، هماهنگ‌سازی و همسوسازی نگرشی و رفتاری مردم با نگرش و رفتار اقتصادی اسلام داشتند. این امر در قالب ساختار نهادی، می‌تواند نقش مؤثری در استقرار کنش‌ها و کارکردهای اساسی اقتصاد اسلامی در جامعة اسلامی داشته باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Analysis of the mechanisms and actions of the Holy Prophet (PBUH) in replacing the economic teachings of Islam: The new institutional approach

نویسندگان English

Zahra Bakhtiari 1
Shahla Bakhtiari 2
Hossein Raghfar 3
1 PhD Graduated in Islamic History, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
2 Associate Professor Department of History, Faculty of Literature, Alzahra University, Tehran, Iran
3 professor, Department of Social Science, Faculty of Social Science and Economics, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

Examining the historical evidence and clues shows that despite the various economic behaviors and transactions in the pre-Islamic Arab society; the mentioned society did not have the necessary economic health and had provided the grounds for two strata - rich and poor. This had pushed the society away from the economic balance. On the other hand, the approach of Sira Nabawiyya to provide a correct model of economy required to present, define and effort to replace economic teachings based on Islamic principles instead of principles and behaviors derived from Jahiliyyah thought. The present research tries to use the method of thematic analysis and also by using the existing definitions in the new institutionalism approach in economics to achieve the shape and general logic of the prophet's actions in the direction of changing and aligning the attitude and behavior of people and finally, institutionalizing the economic teachings of Islam, and answer the question that how did the Prophet (PBUH) change the attitude and behavior based on the Jahiliyyah system regarding economic issues to the Islamic attitude and behavior? The conducted research shows that the Prophet (PBUH) after proposing and replacing the most important foundations of Islamic thought, such as monotheism and resurrection, which acted as strong drivers and inhibitors according to the conditions, instead of the foundations of common thought in the Arab society of that day, such as polytheism, idolatry and denial of resurrection; by planning the economic teachings of Islam in the form of official institutions such as the ownership institution and the harmless institution, as well as informal institutions such as the contract institution, as well as using executive capacities such as using the capacity of the mosque institution and monitoring the executive system, tried to change, coordinate and align attitudes and The behavior of the people with the economic attitude and behavior of Islam. This, in the form of an institutional structure, can play an effective role in establishing the basic actions and functions of the Islamic economy in the Islamic society.

کلیدواژه‌ها English

The Holy Prophet (PBUH)
the economic attitude and behavior of Islam
the economic attitude and behavior based on the Jahili system
the method of theme analysis
نهج‌البلاغه، سید رضی (1414ق)، قم: هجرت.
ابن‌‌اثیر، عزالدین ابوالحسن على‌بن‌محمدبن‌عبدالکریم (1409)، أسد الغابة فى‌ معرفة الصحابة، بیروت: دارالفکر.
ابن‌ادریس، عبدالله عبدالعزیز (1392)، جامعة ‌مدینه‌ در‌ عصر ‌نبوی(ص)، ترجمة ‌شهلا‌‌ بختیاری، تهران: سمت، پژوهشگاه حوزه‌ و‌ دانشگاه.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1378ق)، عیون أخبار الرضا علیه‌السلام، تهران: نشر جهان.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1406ق)‌، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم: دار الشریف ‌الرضی‌.
‌ابن‌‌بابویه، محمدبن‌علی (1413ق)، من‌ لایحضره‌ الفقیه، تصحیح‌ و‌ تعلیق ‌على‌اکبر‌ غفارى، قم‌: دفتر انتشارات اسلامى.
ابن‌‌بابویه، محمدبن‌علی (1362ش)، خصال، تحقیق/ تصحیح على‌اکبر غفارى، قم: جامعة مدرسین.‌
ابن‌‌‌سعد، محمدبن (1410)، الطبقات‌‌الکبرى، تحقیق‌ محمد عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب ‌العلمیة.
ابن‌‌‌عساکر، علی بن حسن (1415ق)، تاریخ مدینة دمشق، محقق/ مصحح على ‌شیرى، بیروت: دارالفکر.
ابن‌‌ماجه، محمد (1419)، سنن ابن ماجه، تعلیقات بوصیری، تحقیق شیخ خلیل مأمون شیحا، بیروت: دارالمعرفة.
ابن‌منظور، ابی‌الفضل جمال‌الدین محمدبن مکرم (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.
ابن‌هشام، محمد عبدالملک (بى‌تا)، السیرة النبویة، تحقیق‌ مصطفى ‌السقا و ابراهیم ‌الأبیارى و عبد‌ الحفیظ ‌شلبى، بیروت: دارالمعرفة.
ابویوسف، یعقوب‌بن‌ابراهیم (1399)، الخراج، تصحیح احمد محمد شاکر، بیروت: دارالمعرفة.
احمد بن‌ حنبل (1421)، مسند احمد، تحقیق‌ شعیب ‌الأرنؤوط‌-‌عادل‌ مرشد ‌و ‌دیگران، زیر ‌نظر عبدالله بن‌ عبدالمحسن الترکی، بیروت: مؤسسة‌ الرسالة.
اصفهانی، ابوالفرج (1415)، الاغانی، بیروت‌: دار إحیاء التراث العربی‌.
بخاری، محمدبن‌اسماعیل (1410)، صحیح‌ البخاری، قاهرة: لجنة‌ إحیاء‌ کتب‌ السنة.
بختیاری، شهلا (1390)، «راهبردهایی برای مقابله با هنجارشکنی در عهد نبوی»، تاریخ اسلام و ایران، زمستان 1390، شمارة 12(97)، ص77-103.
بلاذرى، احمدبن‌یحیى (1417ق)، أنساب الأشراف، بیروت: دارالفکر.
تقوی، هدیه (1390)، «چالش سنت با دین در بعد اقتصادی در عصر نبوی»، فصلنامة تاریخ اسلام، سال دوازدهم، شمارة اول و دوم، شماره مسلسل 45-46، ص 37-55.
تقوی، هدیه (1396)، «شیوه‌های ‌مدیریتی ‌پیامبر (ص)‌ در‌ هم‌گراکردن‌ بازار ‌مدینه‌ با‌ آموزه‌های ‌اقتصادی‌ اسلام»، تاریخ‌ فرهنگ‌ و‌ تمدن‌ اسلامی، (27)،ص 7-26.
جواد علی (1391)، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت: دارالعلم للملایین.
جهانیان، ناصر (1398)، امنیت اقتصادی از دیدگاه اسلام و راهبردهای آن، تهران: نور علم.
حاکم ‌نیشابوری، ابوعبدالله محمدبن‌عبدالله (1435)، المستدرک‌ علی‌ الصحیحین، تحقیق‌ و‌ دراسه ‌مرکز‌ البحوث‌ و‌ تقنیه ‌المعلومات دارالتاصیل، بیروت: دارالتاصیل.
خنساء، تماضر بنت عمرو (1409)، دیوان الخنساء، شرح احمدبن‌یحیی، تحقیق انور ابوسویلم، عمان: دار عمار.
درخشه، جلال؛ افتخاری، اصغر و ردادی، محسن (پاییز 1394)، «تحلیل مضمونی اعتماد در اندیشه آیت ‌الله خامنه‌ای»، جستارهای سیاسی معاصر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم، شمارة سوم، ص 53-72.
دلشاد تهرانی، مصطفی (1383 و 1385)، سیرة نبوی «منطق عملی»، تهران: دریا. 
زارعی، آرمان (1392)، «نهادگرایی جدیدجامعه شناختی: رهیافتی برای تحلیل ثبات و تغییر نهادها»، مجلة روش‌شناسی علوم انسانی، (77)، ص 165-193.
سجادی، صادق (1399)، «بیت‌المال»، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج4، تهران: بنیاد دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ص 1018.  229234 https://cgie.org.ir/fa/article/
سمهودی، ‌على‌بن‌أحمد (2006م)، وفاء‌ الوفاء بأخبار دار المصطفى، بیروت: دارالکتب ‌العلمیة.
شعیری، محمدبن‌محمد (بى‌تا)، جامع‌الأخبار، نجف‌: مطبعة‌ حیدریة.
طبری، محمدبن‌جریر (1387)، تاریخ الأمم‌ و‌ الملوک، تحقیق‌ محمد‌ أبو‌الفضل ‌ابراهیم، بیروت: دار‌التراث.
‌طوسی، محمدبن‌حسن (1365)، تهذیب‌ الأحکام، تحقیق ‌و‌ تعلیق‌ حسن‌ خرسان، گردآوری‌ علی ‌آخوندی، تصحیح‌ محمد آخوندی، تهران: دارالکتب‌ العلمیة.
طوسی، محمدبن‌حسن (1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تحقیق محمد باقر بهبودی، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
طوسی، محمدبن‌حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و تصحیح احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صدر، سید کاظم (1387)، اقتصاد صدراسلام، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن و شیخ‌زاده، محمد (1390)، «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی»، اندیشة مدیریت راهبردی، سال پنجم، شمارة 2 (10)، ص 151-198.
قمی، على‌‌بن‌‌ابراهیم (1404ق)، ‌تفسیر القمی، محقق/ مصحح طیّب‌ موسوى جزائرى، قم: دارالکتاب.
قاسمی، یارمحمد و هاشمی، علی (1398)، «انجام پژوهش به روش تحلیل تماتیک: راهنمای عملی و گام‌به‌گام برای یادگیری و آموزش (مورد مطالعه: مصرف موسیقی دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه ایلام)»، فصلنامة علمی فرهنگ ایلام، دورة بیستم، ش 64 و 65، ص 7-33.
قرطبی، شمس‌الدین (1384ه)، تفسیر القرطبی، تحقیق أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش، قاهرة: دارالکتب المصریة.
کاظمی محمد حسین، و زهرا روح الهی امیری (بهار 1401)، «ویژگی‌های اجتماعی و اعتقادی نزد اعراب معاصر با ظهور اسلام در اشعار خنساء»، سخن تاریخ، سال 16، شمارة 37، ص 113-137.
کلینی، محمدبن‌یعقوب (1407ق)، کافی، محقق و مصحح‌ على ‌اکبر‌ غفاری و محمد‌ آخوندی. تهران: دارالکتب‌‌ الإسلامیة.
کوئن، بروس، (1401)، مبانی جامعه‌شناسی، ترجمة محسن ثلاثی، تهران: انتشارات توتیا.
ماوردی، علی‌بن‌محمد (1409)، الاحکام السلطانیه و الولایات الدّینیّه، احمد مبارک البغدادی، کویت: مکتبة دار ابن قتیبه.
مجلسى، محمدباقربن‌محمدتقی (1363ش)، بحار الأنوار، تهران: اسلامیه.
مسلم ‌بن ‌حجاج (1412)، صحیح‌ مسلم، تحقیق‌ محمد‌ فؤاد‌ عبدالباقی. قاهره: دارالحدیث.
نسائی، أحمد بن شعیب (1421)، السنن الکبری، تحقیق حسن عبد المنعم شلبی، بیروت: مؤسسة الرسالة.
نظرپور محمدنقی و منتظری‌مقدم مصطفی (پاییز 1387)، «فرهنگ اعتمادساز در اندیشه دینی و نقش آن در توسعة اقتصادی»، اقتصاد اسلامی، سال هفتم، شمارة 31، ص 37-68.
نورث، داگلاس (1385)، نهادها، تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی، محمدرضا معینی، تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.
نوری، حسین‌ بن‌ محمد تقی (1408-1409)، مستدرک الوسائل، تحقیق مؤسسة‌ آل‌ البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، بیروت: مؤسسة‌ آل ‌البیت‌ علیهم‌السلام لاحیاء التراث.
واقدی، محمدبن‌عمر (1409)، کتاب المغازى، تحقیق مارسدن جونس، بیروت: مؤسسة‌ الأعلمى.
Braun, Virginia. & Clarke, Victoria. (2006), “Using thematic analysis in psychology”, Qualitative Research in Psychology, 3, 77-101.
Braun, Virginia, Victoria Clarke (2013), “Successful Qualitative Research: a practical guide for beginers”, research gate, available at https://www.researchgate.net/publication/256089360.
Braun, Virginia, Victoria Clarke, Nikki Hayfield & Gareth Terry (2019), Thematic analysis, Handbook of Research Methods in Health Social Sciences, Springer Singapore. pp. 843-860.
Peel, Karen L. (2020), "A Beginner's Guide to Applied Educational Research using Thematic Analysis", Practical Assessment, Research, and Evaluation, Vol. 25, Article 2, Available at: https://scholarworks.umass.edu/pare/vol25/iss1/2.
Xu, Wen and Katina Zammit (2020), “Applying Thematic Analysis to Education: A Hybrid Approach to interpreting Data in Practitioner Research”, international Journal of Qualitative Methods, vol.19, pp 1-9.
 
 
دوره 15، شماره 57 - شماره پیاپی 57
پاییز 1402
پاییز 1402
صفحه 1-31

  • تاریخ دریافت 02 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 25 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1403