زنان سبیلو: خوانشی روان‌کاوانه (پیرامون بدن و چهره زنانِ اندرونی در عکس‌های دوره ناصری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مطالعات عالی هنر دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
عکس‌های بسیاری از دوره قاجار وجود دارد که بخشی از آن‌ها متعلق به زنان، به‌خصوص زنان حرم ناصری است. فارغ از نوع پوشش زنان، بدن و چهره خاص برخی از آن‌ها مسئله‌ساز است. فربگی بدن و به‌ویژه ویژگی‌های چهره پرسش‌هایی را برمی‌انگیزد که نه پاسخ‌های ساده و سطحی، بلکه تحلیلی عمیق‌تر با توجه به تاریخ فرهنگی یا تاریخ فرهنگِ دیداری ایران را می‌طلبد؛ بنابراین می‌توان پرسید چه تفاوتی میان بازنمایی زنان در نقاشی و عکس‌های دوره قاجار وجود دارد و موی پشت لب در چهره این زنان چه کارکردی داشته است؟ اینکه این ویژگی، صرفاً امری زیباشناختی یا نوعی آرایش چهره بوده و قابل تعمیم به تمام زنان یا امری جنسی و متعلق به خواص است، فصل اختلاف با تحقیقات پیشین و دلیل بر ضرورت انجام این تحقیق است؛ بنابراین، موضوع را باید در حوزه «جنسیت» (سکسوالیته) صورت‌بندی کرد. این تحقیق از نوع کیفی و بنیادین بوده و رویکرد آن توصیفی- تحلیلی و به نحوی انتقادی کاربست یافته است. روش‌شناسی به مفهوم «تبارکاوی» و آراء فوکو و لکان برمی‌گردد که مبانی نظری تحقیق را در رویکردی «روان‌کاوانه» از حیث اجتماعی و ناخودآگاهی سامان می‌بخشد. یکی از تفاوت‌های فاحش میان چهره زنان بازنمایی‌شده در نقاشی و عکاسی این دوره همان شبه‌سبیل است که در یک جامعه مردسالار می‌توان آن را «نقابی» برای چیرگی بر «فقدان» و البته دال بر داشتن قدرت مردانه برای برخی از زنان حرم، تحت مفهوم «مذکر نمادین» در برابر دیگر زنان، مردان و جماعت در حاشیه یا قاعده هرم، ذیل عنوان «مؤنث نمادین» دانست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Mustachey Women: A Psychoanalytic Reading (On Body and Faces of Harem`s women in photographs of Naseri`s Era)

نویسنده English

Hassan Zeinolsalehin
Assistant Professor of Advanced Art Studies Department, School of Visual Arts, Fine Art Faculty, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

زنان قاجار، عکس، سبیل، جنسیت، بازنمایی، تبارکاوی

کلیدواژه‌ها English

Qajar`s women
Photograph
Mustache
Sexuality
Representation
Geneanalysis
اتحادیه، منصوره (1396)، زنان خرده مالک، تارنمای الکترونیکی مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی به آدرس: https://www.cgie.org.ir/fa/news/201969
استاوراکاکیس، یانیس (1394)، لاکان و امر سیاسی، ترجمة محمدعلی جعفری، تهران: انتشارات ققنوس.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1350)، روزنامة خاطرات، با مقدمة ایرج افشار، چاپ دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
پاکباز، روئین (1389)، دائرة المعارف هنر، چاپ نهم، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
پورجوادی، امیرحسین و فاطمی، ساسان (1399)، آقاجان، تارنمای الکترونیکی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی به آدرس: https://www.cgie.org.ir/fa/article/240307
پولاک، یاکوب ادوارد (1361)، سفرنامة پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
تاج‌السلطنه (1361)، تاریخ حالات ایام زندگانی خانم تاج‌السلطنه، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدونیان، تهران: نشر تاریخ ایران (مجموعه متون و اسناد تاریخی- کتاب هفتم).
تاج‌السلطنه، زهرا (1393)، سرگذشت شاهزاده خانم ایرانی، به کوشش مسعود کوهستانی‌نژاد، انتشارات دنیای اقتصاد، تهران.
حجازی، بنفشه (1394)، تاریخ خانمها: بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر قاجار، چاپ سوم، تهران: انتشارات قصیده‌سرا.
دامیار، فاطمه (1394)، بررسی جامعه‌شناختی تصویر زن در عکاسی دورة قاجار، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة نقاشی، دانشگاه الزهرا.
دژم‌خوی، مریم و موسوی شرقی، سید حسن (1397)، «بدن سوبژکتیو و ابژکتیو: نگاهی به استراتژی‌های کنترل بدن با تأکید بر تغییر نظام جنسیتی و جنسی در دوره پهلوی اول»، در کتاب باستان‌شناسی سیاست‌های جنسی و جنسیتی، به کوشش لیلا پاپلی یزدی، تهران: نشر نگاه معاصر.
ذکاء، یحیی (1384)، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، چاپ دوم، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
زوپانچیچ، آلنکا (1397)، چرا روانکاوی؟ سه مداخله، ترجمة علی حسن‌زاده، تهران: نشر بان.
ژیژک، اسلاوی (1392)، لاکان به روایت ژیژک، ترجمة فتاح محمدی، چاپ دوم، زنجان: نشر هزارة سوم.
سرنا، کارلا (1362)، آدمها و آیینها، ترجمة علی اصغر سعیدی، تهران: چاپ نقش جهان.
شمیسا، سیروس (1381)، شاهدبازی در ادبیات ایران، تهران: انشارات فردوس.
شهری، جعفر (1378)، تاریخ اجتماعی ایران در قرن 13: زندگی و کسب‌وکار، جلد اول و سوم، چاپ سوم، تهران: مؤسسة خدمات فرهنگی رسا.
طهماسب‌پور، محمدرضا (1387)، ناصرالدین‌شاه عکاس، چاپ دوم، تهران: انتشارات تاریخ ایران.
عدل، شهریار (1400)، «نخستین عکس‌برداری به شیوه داگروتیپ در ایران »در کتاب عکسیه، به کوشش محمدرضا طهماسب‌‌پور، ساری: خانة فرهنگ و هنر مان.
علیمحمدی اردکانی، جواد (1392)، همگامی ادبیات و نقاشی قاجار، تهران: انتشارات یساولی.
فروید، زیگموند (1393)، روان‌شناسی توده‌ای و تحلیل اگو، ترجمة سایرا رفیعی، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
فلور، ویلم (1389-2010)، تاریخ اجتماعی روابط سکسی در ایران، ترجمة محسن مینو‌خرد، استکهلم: انتشارات فردوسی.
فوکو، میشل (1391)، اراده به دانستن، ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: چاپ هفتم، نشر نی.
فینک، بروس (1397)، سوژه‌ی لاکانی میان زبان و ژوئیسانس، ترجمة علی حسن‌زاده، تهران: نشر بان.
کدیور، پریسا (1397)، پرده‌نشینان عصر ناصری: نگاهی به حیات اجتماعی زنان در عهد قاجار، چاپ دوم، تهران: انتشارات گل‌آذین.
کدیور، پریسا (1401)، جامعه‌نگاری عهد قاجار: تاریخ اجتماعی و زندگی روزمرة مردم در دوران قاجار، تهران: انتشارات ققنوس.
لاری، مریم (1392)، رازنگار: پژوهشی در تصویر زنان در سدة سیزدهم، تهران: انتشارات پژوهشکدة هنر.
لکان، ژاک (1393)، تلویزیون، ترجمة انجمن روان‌پژوهان فارسی زبان فرانسه، تهران: نشر رخداد نو.
لکان، ژاک (1397الف)، اضطراب: بازبینی وضع ابژه، ترجمة صبا راستگار، دفتر دوم، جلد پنجم، تهران: نشر پندار تابان.
لکان، ژاک (1397ب)، اضطراب: شکل‌های ابژة a، ترجمة صبا راستگار، دفتر سوم، جلد پنجم، تهران: نشر پندار تابان.
لکان، ژاک (1398)، گزیدة مکتوبات لکان، ترجمة امیر صدرا درخشانی‌فر، دفتر اول، تهران: انتشارات دمان.
معیرالممالک، دوستعلی‌خان (1361)، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه؛ مجموعة متون و اسناد تاریخی، کتاب نهم، تهران: نشر تاریخ ایران.
موللی، کرامت (1395)، مبانی روان کاوی فروید و لاکان، تهران: نشر نی.
مهرآبادی، میترا (1396)، زن ایرانی به روایت سفرنامه‌نویسان فرنگی، چاپ سوم، تهران: نشر آفرینش.
نجم‌آبادی، افسانه (1396)، زنان سبیلو و مردان بی‌ریش، نگرانی‌های جنسیتی در مدرنیتة ایرانی، ترجمة آتنا کامل و ایمان واقفی، تهران: انتشارات تیسا.
ویلز، بی‌نام (1368)، ایران در یک قرن پیش: سفرنامة دکتر ویلز، ترجمة غلامحسین قراگوزلو، تهران: انتشارات اقبال.
هومر، شون (1394)، لاکان، ترجمة محمدعلی جعفری و سیدمحمدابراهیم طاهائی، تهران: نشر ققنوس.
 
دوره 15، شماره 58 - شماره پیاپی 58
ویژه نامه تاریخ فرهنگی، زمستان 1402
زمستان 1402
صفحه 71-111

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 10 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 29 مهر 1403
  • تاریخ انتشار 01 دی 1402