تاملی نظری بر قشربندی اجتماعی جامعه صفوی؛ با رویکرد به موقعیت گروه های فاقد طبقه شهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای تاریخ ایران دورة اسلامی و کارشناس پژوهشی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده
گروه های فرادست با تسلط بر سیستم ارتباطات و اطلاعات جامعه، سعی در ارتقاء، تقویت و بازتاب دیدگاه های خود به عنوان الگوی معیار در جامعه دارند. این فرایند خلق و تقویت سیستم ارتباطی عمومی، باعث می شود صدا و تصویر افراد بیرون از گروه های غالب، حذف، دستکاری و یا بدرستی منتقل نگردد. اندک اطلاعات موجود در منابع درباره گروه های فاقد طبقه، خاموش و یا فرودست در دوره صفوی، بازتاب تجارب زیسته و موقعیت واقعی ایشان نمی باشد. چراکه صدا و تصویرآنها در منابع رسمی و تاریخی، به درستی انعکاس نمی یابدو به دیگر سخن به دلخواه گروه های اجتماعی دیگر همچون فرادستان بازنمایی می شود. منظور از گروه های فاقد طبقه در این نوشتار، به گروه های اجتماعی اشاره دارد که در دسته بندی های اجتماعی مرسوم دوره صفویه، مورد اشاره نیستند. در واقع به رسمیت شناخته نمی شوند و به تعبیر نوشتار حاضر «فاقد طبقه» به حساب می آیند. بر این اساس نوشتار حاضر بدنبال پاسخ این پرسش است که این گروه های فاقد طبقه در نظام قشربندی اجتماعی دوره صفوی در چه موقعیت و جایگاهی قرار دارند؟ رویکرد پژوهش حاضر اکتشافی و روش آن کیفی است و تلاش دارد با تاسی از روش تاریخ خُرد که یکی از محورهای مطالعاتی در تاریخ فرهنگی جدید است به ردیابی گروه های فاقد طبقه به عنوان رهیافتی برای شناخت اقشار فرودست اجتماعی جامعه صفوی پردازد. در واقع دال مرکزی مطالعات و بررسی‌های تاریخ خُرد را اقشاری تشکیل می دهند که در روایت تاریخ سنتی مورد توجه قرار نگرفته اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

A Theoretical Reflection on the Social Stratification of the Safavid Society; by Approaching the Situation of Urban Classless Groups

نویسنده English

seyed mohammad hosein mohammadi
PhD in History of Islamic Iran and Research Expert at Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

By taking over the communication and information system of the society, the upper groups try to promote, strengthen and reflect their views as a standard model in the society; this process of creating and strengthening the public communication system causes the voice and image of people outside the dominant groups to be removed or manipulated or not transmitted properly. The little information available in the sources about the classless, silent or subaltern groups in the Safavid period does not reflect their lived experiences and real situation; because their voice and image are not properly reflected in official and historical sources, and in other words, they are represented at will of other social groups such as upper groups. Classless groups in this article mean social groups that are not mentioned in the conventional social categories of the Safavid era; In fact, they are not recognized and are considered “classless” according to the interpretation of this article. Accordingly, the present article seeks to answer the question, what is the position of these classless groups in the social stratification system of the Safavid Era? The approach of the current research is exploratory and its method is qualitative, and it tries to trace the classless groups as a way to know the subaltern social strata of the Safavid society, based on microhistory method, which is one of the study axes in modern cultural history. In fact, the nodal point of the studies and surveys of the microhistory are those that have not been taken into account in the narrative of traditional history.

کلیدواژه‌ها English

Marginal Group
Social Stratification
Cultural History
Safavid Era
Subalterns
ابن فوطی الشیبانی، کمال الدین ابوالفضل بن احمد (1351.ق )، الحوادث الجامعه و التجارب النافعه فی المائه السابعه، وقف علی تصحیح و التعلیق علیه استاد مصطفی جواد، بغداد: مکتبه العربیه.
اسکندربیگ ترکمان و محمد یوسف مورخ (1317)، ذیل تاریخ عالم آرای عباسی، تصحیح احمد سهلی خوانساری، تهران: اسلامیه.
اشرف، احمد و علی بنوعزیزی (1388)، طبقات اجتماعی دولت و انقلاب در ایران، ترجمة سهیلا ترابی فارسانی، تهران: نیلوفر.
احمدزاده، محمدامیر (1402)، تأملاتی در باب تاریخ فرهنگی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
افشار، ایرج (1375)، یادگارهای یزد؛ معرفی ابنیه و آثار باستانی، تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگی.
الویری، محسن (1384)، زندگی فرهنگی و اندیشة سیاسی شیعیان از سقوط بغداد تا ظهور صفویه، تهران: دانشگاه امام صادق.
انصاری، ابراهیم (1377)، نظریه‌های قشربندی اجتماعی و ساختارتاریخی آن در ایران، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
بیات، آصف (1379)، سیاست‌های خیابانی جنبش تهی‌دستان شهری در ایران، ترجمة سید اسدالله نبوی چاشمی، تهران: شیرازه.
بیرو، آلن (1367)، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمة باقر ساروخانی، تهران: انتشارات کیهان.
خواندمیر، امیرمحمود (1370)، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب، تصحیح محمدعلی جراحی، تهران: گستره.
دوانی، جلال‌الدین محمد بن اسعد (1393)، اخلاق جلالی، تصحیح عبدالله مسعودی آرانی، تهران: اطلاعات.
رواندی، مرتضی (1364)، تاریخ اجتماعی ایران، ج5، تهران: امیرکبیر.
کرامپتون، رزماری (1396)، طبقه و قشربندی اجتماعی، ترجمة هوشنگ نایبی، تهران: نشر نی.
سبزواری، ملامحمدباقر (1377)، روضه الانوار عباسی(در اخلاق و شیوة کشورداری)، تصحیح اسماعیل چنگیزی، تهران: آینه میراث.
صفوی، سام میرزا (1314)، تحفة سامی، تصحیح وحید دستگردی، تهران: ارمغان.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1374)، اخلاق ناصری، تصحیح مجتبی مینوی علیرضا حیدری، تهران: انتشارات خوارزمی.
غزالی، ابوحامد محمد (1361)، کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگ.
فوران، جان (1377)، مقاومت شکنندة تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمة احمد تدین، تهران: رسا.
کریستن‌سن، آرتور (1367)، تاریخ ایران در دروة ساسانیان، ترجمة رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
گرامشی، آنتونیو(1362)، نامه‌های زندان، ترجمة مریم علوی تبار، تهران: آگاه.
گولد، جولیوس و ویلیام کولب (1376)، فرهنگ علوم اجتماعی، ویراستار محمدجواد زاهدی مازندرانی، تهران: مازیار.
گیدنز، آنتونی(1386)، جامعه­شناسی، ترجمة حسن چاوشیان، تهران: نشر نی.
مستوفی بافقی، محمدمفید (1340)، جامع مفیدی، ج3، به‌کوشش ایرج افشار، تهران: اسدی.
منشآت سلیمانی، (1388)، به‌کوشش رسول جعفریان، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
میرفندرسکی، میرزاابوالقاسم بن میرزا بزرگ (1317)، حقایق الصنایع یا رساله صناعیه، به‌کوشش علی اکبر شهابی، مشهد: نشرفرهنگ خراسان.
میرمحمد صادق، سیدسعید (1400)، تاریخ صفویه به روایت سنگ‌نبشته‌ها، تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار و نشر سخن.
نصرآبادی، میرزا محمد طاهر (1317)،  تذکرة نصرآبادی، تصحیح وحید دستگردی، تهران: ارمغان.
یزدانی، سهراب (1388)، مجاهدان مشروطه، تهران: نشر نی.
 
مقالات
احمدزاده، محمدامیر (1399)، «ریشه‌های علمی- فکری پیدایش تاریخ فرهنگی»،روش‌شناسی علوم انسانی، سال ٢۶، شمارة ١٠٢.
انصاری، ابراهیم و علیرضا صنعت‌خواه (پاییز 1390)، «بررسی نظریات قشربندی اجتماعی با تأکید بر شرایط اجتماعی ایران»، فصلنامة علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد شوشتر، سال پنجم، شمارة 14.
صادقی، مقصودعلی، «جایگاه سنگ‌نبشته‌های ایران دوران اسلامی در پژوهش‌های مردمان فرودست»، مردم نامه، تابستان و پاییز 1396، ش 4و5.
صفت گل، تاج محمد، «تعامل طبقات اجتماعی با دولت در ایران عصر صفوی»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال سوم، پاییز 1399، شمارة سوم.
فتاحی‌زاده، ابوذر و محمدجواد عبداللهی، «مسئلة عاملیت سیاسی فرودستان در تاریخ فرهنگی؛ یک مطالعة مقایسه‌ای»، تاریخنگری و تاریخنگاری، دانشگاه الزهرا، 1398، سال 29، شمارة 23 ، پیاپی 108.
قدیمی قیداری، عباس و دیگران، «بررسی اقشار فرودست جامعه در عهد ناصرالدین شاه قاجار» تاریخ پژوهی، تابستان 1392، شماره 55.
کشاورز، زهرا سادات و دیگران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، تابستان 1396، شمارة 34، پیاپی124.
محمدی، سیدمحمدحسین، «تدابیر و سازکارهای حمایتی از فرودستان شهری در دورة صفویه»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 1401، 12(2).
یوسفی‌فر، شهرام و دیگران، «بررسی فرایند بینواسازی جامعة شهری و ارزیابی واکنش فرودستان در سدة دهم هجری، با رویکرد به منازعات قدرت در سدة اول حکمرانی صفوی» پژوهشنامة تاریخ اجتماعی و اقتصادی، 1400، 10(2).
دوره 16، شماره 59 - شماره پیاپی 59
بهار 1403
بهار 1403
صفحه 125-152

  • تاریخ دریافت 22 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 14 آبان 1403
  • تاریخ پذیرش 20 آبان 1403
  • تاریخ انتشار 05 دی 1403