بررسی وضعیت مناطق تولید و کاربرد انواع منسوجات دوره تیموری بر اساس متون تاریخی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس ارشد و مربی گروه فرش، دانشگاه اراک، اراک، ایران

چکیده
منسوجات در جایگاه بخشی از میراث تمدنی فرهنگ‌های گوناگون، متأثر از قراردادهای اجتماعی و فرهنگی هر عصر است که علاوه بر اینکه بخشی از ملزومات زندگی بشر با ویژگی زیبایی در طرح و نقش را تشکیل می‌دهد، از نظر اقتصادی نیز برای دولت‌ها ارزشمند است. در دوره تیموری علی‌رغم توسعه شاخص‌های هنری گوناگون، با کمبود شواهد عینی از منسوجات این دوره مواجهیم و اطلاعاتی در مورد مناطق تولید و کاربرد نوع دست‌بافته‌ها در دسترس نیست؛ ازاین‌رو به نظر می‌رسد که بافندگی و تولید منسوجات دوره تیموری رشد کافی نداشت. از آنجا که ماهیت تجزیه‌پذیر الیاف سبب سرعت تخریب منسوجات است در دسترس‌نبودن منابع غنی، هویت تاریخی این محصولات را مشخص نمی‌کند. از سوی دیگر تولید منسوجات مرغوب دوره صفوی نمی‌تواند یک‌باره به رشد ناگهانی رسیده باشد. این پژوهش با هدف بررسی وضعیت منسوجات دوره تیموری به بازخوانی بخشی از متون این دوره پرداخته است. گردآوری اطلاعات کتابخانه­‌ای و روش پژوهش توصیفی و با رویکرد تاریخی است. بر اساس آرای تاریخ‌نگاران و سفرنامه‌نویسان در دوره تیموری بافت قالی و پارچه معمول بود و الیاف ابریشم و پشم در تولید منسوجات بیشتر از کتان کاربرد داشت. منسوجات تولیدشده برای تجارت، ملزومات شاهانه، مالیات، فدیه، هدیه، سوگ و سور، اموال خزانه، پوشاک و تزئینات استفاده می‌شد و فراوانی کاربرد ابریشم‌بافته‌ها از پشمینه‌بافته‌ها بیشتر بود. گستردگی جغرافیایی این دوره در طراحی، تأمین مواد اولیه، تولید و صادرات شامل 17 منطقه است که تعدادی از این مناطق تا به امروز در تولید دست‌بافته‌ها فعال‌اند. با تأکید بر منابع نوشتاری، کارکرد بافته‌های دوره تیموری و جنس مرغوب ابریشمی در تناسب با تولید آن‌ها صورت‌بندی خاصی به منسوجات این دوره تاریخی می‌دهد که پاسخی بر تداوم سنت‌های بافندگی و صادرات و تجارت در این دوره است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Investigating the regional production situation and Application of Timurid period textiles based on historical texts

نویسنده English

Shahdokht rahimpour
Senior Professor of Arak University, Carpet Department, Arak, Iran.
چکیده English

Textiles are part of the cultural heritage of various cultures. The development of textile knowledge is affected by the social and cultural conventions of each period. As one of the essentials of life with beauty in design and pattern, these products are also economically valuable for governments. The problem is that despite the development of various artistic indicators in the Timurid period, we are faced with a lack of objective evidence of the textiles of this period and And information about the production areas and application of the type of textiles is not available, hence It seems that weaving and textile production during the Timurid period did not develop sufficiently. Since the degradable nature of the fibers causes the rapid destruction of textiles, the unavailability of rich resources does not determine the historical identity of these products. On the other hand, the production of high-quality textiles during the Safavid period could not have suddenly grown. This research aims to examine the status of textiles from the Timurid period by rereading some of the texts from this period. The collection of library information and the research method are descriptive and with a historical approach. Based on the opinions of the historians and travel writers studied, the results show that carpet and cloth weaving was common during the Timurid period, and silk and wool fibers were used more in textile production than linen. The textiles produced are used for trade, royal necessities, taxes, ransoms, gifts, mourning and mourning, treasury property, clothing, and decorations. The frequency of use of silk woven fabrics is greater than that of wool woven fabrics. The geographical scope of this period in terms of design, supply of raw materials, production, and export during the Timurid period includes 17 regions, a number of which are still active in the production of handlooms to this day. Emphasizing the written sources of the function of woven fabrics of the Timurid period, and the high-quality silk material in proportion to their production, it gives a special formulation to the textiles of this historical period, which is a response to the continuity of weaving traditions, exports, and trade during this period

کلیدواژه‌ها English

textiles
Timurid period
historical sources
application
production areas
ابن‌عربشاه، احمدبن محمود (1356ش)، زندگانی شگفت‌آور تیمور، ترجمۀ محمدعلی نجاتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اسدی‌ فارسانی، مجید (1401)، «مطالعة طرح و رنگ پوشاک دورة تیموری بر اساس نگاره‌های کمال‌الدین بهزاد»، پژوهش هنر، 12(24)، 15- 28.
آکا، اسماعیل (١٣٩٠ش)، تیموریان، ترجمة اکبر صبوری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
باربارو، جوزافا و دیگران (١٣٤٩ش)، سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمة منوچهر امیری، تهران: خوارزمی.
بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ، (1308)، تذکرة جغرافیای تاریخی ایران، ترجمة حمزه سردادور، تهران چاپخانة اتحادیه تهران.
بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ (١٣٣٦)، الغ‌بیگ و زمان وی، ترجمة حسین احمدی‌پور، تبریز: کتابفروشی چهر.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (1352)، اژدهای هفت سر، تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی‌علیشاه.
بریون، مارسل (1372)، منم تیمور جهانگشا، ترجمة ذبیح‌الله منصوری، تهران: کتابخانه مستوفی.
پوپ، آرتور، اکرمن، فیلیپس (1387)، سیری در هنر ایران از پیش از تاریخ تا امروز، ترجمة سیروس پرهام، جلد 5، تهران: علمی فرهنگی
حاجیان‌پور، حمید، جوکار، مجتبی (1397)، بررسی اقتصاد شهری یزد در دورة تیموریان (از 798 هـ.ق تا 856 ه.ق)، پژوهش‌های علوم تاریخی، شمارة 17، صص1- 17
حافظ‌ابرو، شهاب‌الدین‌عبدالله خوافی (1380)، زبدة‌التواریخ ج3، 4 و 5، مصحح سیدکمال حاج‌سیدجوادی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
حسن، محمد زکی (1363)، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ترجمة محمدعلی خلیلی، تهران: اقبال.
حصوری، علی (1376)، فرش بر مینیاتور. ترجمة فرهاد گیتی، تهران: فرهنگان.
حکیم، محمدتقی‌خان (1366)، گنج دانش: جغرافیای تاریخی شهرهای ایران، چاپ محمدعلی صوتی و جمشید کیانفر، تهران: زرین.
الخزرجی، الشیح علی‌بن‌الحسین (1329ه.ق/ 1911م)، العقود‌اللؤلؤیه فی تاریخ الدوله‌الرسولیه، عنی بتصحیح و تنقیعه الشیخ محمد بسیونی عسل، الجزء الثانی، قاهره: مطبعه‌الهلال.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام (1380)، تاریخ حبیب السیر، با مقدمة استاد جلال الدین همایی، جلد 4، تهران: خیام.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌ (1333)، حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، ج 3، 6 و 7، چاپ دوم، تهران: خیام.
شادلو، داوود، شیرازی، علی‌اصغر (1388)، بررسی فرش‌های بازتاب یافته بر نگاره‌های‌ شاهنامة بایسنغری، گلجام، دورة 5، شمارة 14، صص 29-50.
دزی، راینهات ‌پیترآن (1388)، فرهنگ البسة مسلمانان، ترجمة حسینعلی هروی، تهران: علمی و فرهنگی.
دلاور، علی (1390)، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران: رشد.
دوانی، جلال‌الدین (١٣٩٣)، اخلاق جلالی، چاپ دوم، به تصحیح عبدالله مسعودی آرانی، تهران: اطلاعات.
رحمتی، محسن (1395)، «اصلاحات اقتصادی سلطان ابوسعید گورکان در خراسان و پیامدهای آن»، پژوهشنامة خراسان یزرگ، دورة 7، شمارة 22، صص 85-96.
روحانی، سیدکاظم (بی‌تا)، اصناف و پیشه‌وران در تاریخ ایران، تهران: کیهان اندیشه.
رویمر، ه.ر، و دیگران (1380)، تیمور در ایران، تاریخ ایران در دورة تیمور؛ پژوهشی از دانشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی.
زمچی اسفزاری، معین‌الدین محمد (١٣٣٨)، روضات‌الجنات فی اوصاف مدینه هرات، ٢ جلد، به تصحیح سیدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.
سمرقندی، دولتشاه (١٣٨٢)، تذکره الشعرا، به تصحیح ادوارد براون، تهران: اساطیر.
سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1383)، مطلع‌السعدین و مجمع البحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
سیفی بخاری (١٣٦٦)، «صنایع‌البدایع»، به کوشش نجیب مایل هروی، مجله رایزنی فرهنگی ایران، اسلام‌آباد، ش 10.
صالحی،کورش؛ فرستاده، راضیه (1396)، «بررسی رشد و توسعه شهر مشهد در دوران تیموری»، پژوهشنامة خراسان بزرگ، دورة 8، شمارة 27، صص 55-66.
طالب‌پور، فریده (1400)، تاریخ پارچه و نساجی در ایران، تهران: دانشگاه الزهرا.
عمید، حسن (1381)، فرهنگ فارسی عمید، تهران: امیرکبیر.
فرحناکی شهرام، نوروزی جمشید، خسروبیگی، هوشنگ (1397)، «بررسی نقش و جایگاه صنعتگران خراسان و ماوراءالنهر در عهد تیموریان»، تحقیقات تار‌یخ اجتماعی، دورة 8، شمارة 1، صص 157 -179.
قاسمی، مریم، حسین‎نژاد، زهرا (1402)، «تحلیل ساختاری آرایه‌های تزئینی بکار رفته در نگارگری دوره تیموری با رویکردی بر پوشاک شاهنامه بایسنقری»، دومین همایش ملی زبان تزیین در طراحی مد و لباس، تهران: فرهنگستان هنر.
قزویتی، زکریاء بن محمدبن‌محمود (1373)، آثار‌البالد و اخبار‌العباد، ترجمه و اضافات جهانگیر میرزا قاجار، به تصحیح و تکمیل میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر
کاتب‌یزدی، احمدبن‌حسین بن‌علی (١٣٨٦)، تاریخ جدید یزد، چاپ سوم، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.
کلاویخو. روی گنزالس (1344)، سفرنامه‌ی کلاویخو، ترجمة مسعود رجب‌نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کاوتس، رالف؛ پتاک، رودریش (1383)، هرموز در منابع دوره‌های یوآن و مینگ، ترجمة مهرداد وحدتی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
گیلانی، ملاشیخعلی (1352)، تاریخ مازندران، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
لعل شاطری، مصطفی، رجبی، محمدعلی (1395)، «پارچه‌بافی در دوره تیمور (مطالعه موردی پارچه‌های بکار رفته در تزیین چادر مراسم طوی)»، تاریخ و فرهنگ، سال 48، شمارة 1 (شمارة پیاپی96)، صص 96-73.
مرعشی، سیدظهیر‌الدین (1346)، تاریخ گیلان و دیلمستان، به تصحیح و تحشیه منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مشکوتی، نصرت‌االله (1342)، از سلاجقه تا صفویه، تهران: چاپخانة بانک بازرگانی ایران.
مولوی، عبدالحمید، (بی‌تا)، آثار باستانی خراسان، تهران: انجمن آثار ملی.
ناصری محسن، صادقی، زینب (1397)، «خیمه‌ها و سراپرده‌های تیموری به روایت ظفرنامۀ یزدی و سفرنامۀ کلاویخو»، مطالعات هنر اسلامی، شمارة 29 ، صص 1- 27
نظامی، نظام‌الدین عبدالواس (1357)، منشأ‌الأنشاء. (ج 1)، به کوشش رکن‌الدین همایون‌فرخ. تهـران: دانشگاه ملی.
نیازی، محسن، استرکی، فهیمه (1391)، «شعربافی در کاشان (تحلیلی بر فرآیند تاریخی، فعالیتها، مراحل و دستبافته های شعربافی)»، کاشان‌شناسی، دورة 5، شمارة 2 (پیاپی 9)، صص 80-103.
هینیس، والتر (1368)، اوزان و مقیاس ها در اسلام، ترجمة غلامرضا ورهرام. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
واعظ کاشفی، فخرالدین علی بن حسین (1356)، رشحات عین‌الحیات، تصحیح علی‌اصغر معینیان، تهران: بنیاد نیکوکاری نوریانی.
وثوقی، محمدباقر، سلیمانی، محمدحسین (1382)، «پارچه‌های دورة مغول بر اساس نسخه خطی المرشد فی‌الحساب»، پژوهش‌های علوم تاریخی، دورة 5، شمارة 1، صص 175- 193.
ویلسن، کریستی (بی‌تا)، تاریخ صنایع ایران، ترجمة عبدالله فریار، تهران: فرهنگسرا.
 یزدی، شرف‌الدّین علی (1336)، ظفرنامه، تصحیح محمّد عباسی، جلد اول و دوم، تهران: امیرکبیر.
 
Asimov, Muhammad Seyfeydinovich & Bosworth, Clifford Edmund (1998), History of Civilization of Central Asia, volume IV, UNESCO.
Barbosa, Duarte (1996), A description of the Coast of Africa and Malabar, translated by Henry and Stanley, London.
Bosworth, Clifford Edmund (1975), The Early GHaznavids, in The Cambridge History of Iran, vol.iv, edited by R. N. Frye, New York: Cambridge University Press.
Bosworth, Clifford Edmund (1963), The GHaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Mackie, Louise W. (2015), Symbols of Power: Luxury Textiles from Islamic Lands, 7th-21st Century. Cleveland: The Cleveland Museum of Art
Manz, Beatrice Forbes (2007), Power, Politics and Religion in Timurid Iran, Cambridge.
Pamuk, Sevket (1999), A Monetary History Of The Ottoman Empire, Cambridge, Cambridg University Press.
Szuppe, Maria (2004), Historiogarphy, Timurid Period, in Encyclopedia of Iranica. Newyork: Encyclopedia of Iranica foundation.
www.collections.mfa.org.
fa.wikifeqh.ir.
دوره 16، شماره 60 - شماره پیاپی 2
تابستان 1403
تابستان 1403
صفحه 1-40

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 21 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 05 دی 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403