بازشناسی تحولات فرهنگی اران در سده‌های 4 و 5ق/10 و 11م بر پایۀ منابع ادبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشکدة ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده
تاریخ فرهنگی اران در سده­‌های ۴ و ۵ قمری از موضوعات مهمی است که در منابع تاریخی آن دوره کمتر به آن پرداخته شده است و به‌همین سبب جای چندانی در پژوهش‌های تاریخی معاصر ندارد. مسئله این پژوهش که با روش تاریخی و با رویکرد تاریخ فرهنگی و مراجعه به منابع ادبی این دوره نگاشته شده است، بررسی تحولات فرهنگی اران در این دو سده و هدف از این پژوهش نشان‌دادن فرایند تضعیف فرهنگ مسلط عربی در اران و جنبه­‌های مختلف احیای فرهنگ بومی و گسترش فرهنگ ایرانی به­‌جای آن است. یافته­‌های این پژوهش ضمن تصحیح و تکمیل برخی پژوهش‌های پیشین نشان می‌­دهند که حکومت‌های ساجیان، سلاریان، روادیان و شدادیان از آغاز سدۀ 4 تا نیمۀ سدۀ 5 قمری با بیرون‌راندن والیان منصوب خلافت عباسی، حکومت­‌های نیمه‌مستقلی در اران تأسیس کردند و به هژمونی فرهنگ و زبان عربی پایان دادند. این کار سبب تثبیت زبان و سنن بومی منطقه از سویی و گسترش فرهنگ ایرانی وزبان فارسی دری از سوی دیگر شد؛ همچنین فرهنگ شاهنامه‌­ای رایج شد و نام‌های باستانی شاپور، انوشیروان و منوچهر در کنار نام‌های اسلامی مانند فضل و علی رواج یافتند و نوروز، مهرگان و سده در کنار اعیاد اسلامی جشن گرفته شدند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Recognizing Cultural Transformations in Arran during the 4th and 5th Centuries AH/10th and 11th Centuries AD Based on Literary Sources

نویسنده English

Esmail Shams
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Persian Literature and Foreign Languages, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

The cultural history of Arran during the 4th and 5th centuries AH is one of the significant topics that has received little attention in the historical sources of that period, and as a result, it has not been adequately addressed in contemporary historical research. This study, written using a historical method with a cultural history approach and by referencing literary sources from this period, examines the cultural transformations in Arran during these two centuries. The aim of this study is to demonstrate the process of weakening of the dominant Arabic culture in Arran and the various aspects of the revival of indigenous culture and the spread of Iranian culture in its place. The findings of this study, while correcting and complementing some previous research, show that the Sajid, Salarid, Rawadid, and Shaddadid dynasties, from the beginning of the 4th century to the middle of the 5th century AH, expelled the governors appointed by the Abbasid Caliphate and established semi-independent states in Arran, thereby ending the hegemony of Arabic culture and language. This led to the consolidation of the region's indigenous language and traditions, on the one hand, and the spread of Iranian culture and the Persian Dari language, on the other. Additionally, the Shahnameh (Book of Kings) culture became prevalent, and ancient names such as Shapur, Anushirvan, and Manuchehr appeared alongside Islamic names like Fazl and Ali. Festivals such as Nowruz, Mehregan, and Sadeh were celebrated alongside Eid events in Islam

کلیدواژه‌ها English

Cultural History
Arran
Indigenous Customs
Persian Language
Shahnameh Tradition
آنوی، ابونصر مسعود، انیس القلوب، نسخۀ خطی کتابخانة ایاصوفیا به شمارۀ 2984؛ نسخۀ میکروفیلم کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران از روی همان نسخه به شمارۀ 116.
آیدنلو، سجاد (١٣٩٩)، آذربایجان و شاهنامه، تهران: نشر محمود افشار.
ابن‌اثیر، علی (1979م)، الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادر.
ابن‌ازرق فارقی، احمد (1974م)، تاریخ الفارقی، بیروت: بی‌نا.
ابن حوقل، محمد (1938)، صورة الارض، بیروت: دار صادر
ابن‌خلکان، احمد (1364)، وفیات الاعیان، به کوشش احسان عباس، قم: شریف رضی.
ابن فوطی، عبدالرزاق (۱۳۷۴)، مجمع‌الآداب، به کوشش محمدکاظم، تهران:  وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
احمدزاده، محمدامیر (۱۳۹۹)، درآمدی بر روش‌شناسی و حوزه‌های مطالعاتی تاریخ فرهنگی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
استوری، جان (۱۳8۶)، مطالعات فرهنگی دربارة فرهنگ عامه، ترجمة حسین پاینده، تهران: آگه.
اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد (1354)، گرشاسپ‌نامه، به کوشش حبیب یغمایی، تهران: کتابخانة طهوری.
------------------------- (1319)، لغت فرس، به کوشش عباس اقبال، تهران: مجلس.
اسدی طوسی، ابونصر علی بن احمد (١٣٧٩)، خلاصة لغت فرس اسدی طوسی، به کوشش علی اشرف صادقی، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
اصطخری، ابراهیم (1927)، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن: بریل.
امامی، علیرضا (1390)، «ویژگی‌های زبانی انیس القلوب (قدیم‌ترین قصص الانبای منظوم، پایان تألیف: 608 ق)»، ویژه نامة نامة فرهنگستان (فرهنگ نویسی)، شمارة 4، صص 65-113.
برک، پیتر(1390) ، تاریخ فرهنگی چیست؟، ترجمه نعمت الله فاضلی و مرتضی قلیچ، تهران: پژوهشکدة تاریخ اسلام.
بلاذری، احمد (2000)، فتوح البلدان، بیروت: دارالکتب العلمیه.
پورجوادی، نصرالله (1385)، پژوهش‌های عرفانی، تهران: نشر نی.
پورنامداریان، تقی و موسوی، مصطفی (١٤٠٠)، «زبان نظامی گنجوی»، نشریة زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، سال ۷۴، شمارة ۲۴۴، صص 1-31.
تاریخ سیستان (1314)، به کوشش محمدتقی بهار، تهران: کلالۀ خاور.
حمدالله مستوفی (1362)، نزهة القلوب، به کوشش گ. لسترنج، تهران: دنیای کتاب.
خالقی مطلق، جلال (1356)، «اسدی طوسی»، مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی، مشهد، س 13، ش 4، صص643- 658.
-------------- (1357)، «اسدی طوسی 2»، مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی ، مشهد، س 14، ش1، 68-130.
دولت آبادی، عزیز (١٣٧٧)، سخنوران آذربایجان، تبریز: ستوده.
ذکاء، یحیی (1343)، «قطران و نخستین ممدوح او»، سخن، تهران، س 14، ش8 و 9.
رافعی قزوینی، عبدالکریم (1376)، التدوین فی اخبار قزوین، قم: اسلامی.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1368)، تاریخ مردم ایران، تهران: امیرکبیر.
--------------- (1372)، پیر گنجه در جستجوی ناکجا آباد، تهران: سخن.
شمس، اسماعیل (1402)، «روادیان»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، جلد 25، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
---------- (1399)، «استفاده از شعر به‌مثابۀ منبع تاریخی؛ بررسی مقایسه‌ای تاریخ‌نگاری‌ روادیان آذربایجان در دیوان قطران تبریزی و منابع تاریخی اسلامی»، تاریخنگاری و تاریخنگری، دورة 30، شمارة 26، دی 1399، صص 133-154.
---------- (1400)، «بررسی پدیدۀ غزا (جهاد) در مرزهای شمالی قفقاز از خلافت اموی تا جنگ ملازگرد (40ق-463ق/660- 1071م)»، فصلنامة تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، دورة 12، شمارة 28، مهر 1400، صص 157-187.
صفا، ذبیح الله (١٣٦٩)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: فردوس.
طبری، محمد بن جریر (1997)، تاریخ طبری، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
--------------- (1356)، ترجمه تفسیر طبری، به تصحیح و اهتمام حبیب یغمایی، تهران: توس.
عظیمی، محمد (1984)، تاریخ حلب، دمشق: بی­نا.
عنصرالمعالی کیکاووس(1312)، قابوس‌نامه، به کوشش سعید نفیسی، تهران: مجلس.
فاضلی، نعمت‌الله (۱۳۹۳)، تاریخ فرهنگی ایران مدرن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فروزانفر، بدیع الزمان (١٣٨٣)، تاریخ ادبیات ایران بعد از اسلام تا پایان تیموریان، به کوشش عنایت الله مجیدی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قطران تبریزی (1402)، دیوان، به کوشش محمود عابدی و مسعود جعفری، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
کسروی، احمد (1379)، شهریاران گمنام، تهران: امیرکبیر.
گردیزی، عبدالحی (1363)، زین الاخبار، به کوشش عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
مادلونگ، ویلفرد (1380)، «سلسله‌های کوچک شمال ایران» تاریخ ایران از آمدن اسلام تا عصر سلجوقیان (کمبریج)، به کوشش ر. ن فرای، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
متز، آدام (1394)، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری یا رنسانس اسلامی، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.
مسعودی، علی (1986)، مروج الذهب، به‌کوشش مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
مسکویه، ابوعلی (1379)، تجارب الامم، به کوشش ابوالقاسم امامی، تهران: سروش.
مقدسی، محمد (1408)، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، به کوشش محمد مخزوم، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
منجم‌باشی، احمد افندی (بی‌تا)، جامع الدول، نسخۀ عکسی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی.
مینورسکی، ولادیمیر (1333)، «ابن سینا چگونه مردی بود»، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال اول، شمارة 4، صص61- 78.
ناصرخسرو (1354)، سفرنامه، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: انجمن آثار ملی.
یعقوبی (1995)، تاریخ یعقوبی، بیروت: دارصادر.
یغمایی، حبیب (1354)، مقدمة بر گرشاسپ‌نامه، نک(اسدی طوسی).
Madelung, W. (1975), «The Minor dynasties of Northern Iran», The Cambridge History of Iran, Cambridge.
Minorsky, V. (1953), Studies in caucasian history, London: Taylor's Foreign Press
Vardanian, Aram (2009), The history of Iranian Adgarbayjan and Armenia in the Rawwadid period(Tenth century AD) According to Narrative Sources and Coins, Numismatic Chronicle, London, Royal Numismatics Society.
دوره 16، شماره 60 - شماره پیاپی 2
تابستان 1403
تابستان 1403
صفحه 83-117

  • تاریخ دریافت 22 خرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 17 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 01 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1403