رادیکالیسم و مشروطة گیلانی: بررسی نقش گیلانیان در تحولات انقلابی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار پژوهشکدة گیلان‌شناسی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

چکیده
مقالة حاضر به بررسی نقش مشروطة گیلانی در شکل‌گیری رادیکالیسم فکری و سیاسی در عصر مشروطة ایران می‌پردازد. انقلاب مشروطیت، جهان ایرانی را وارد دوران نوینی کرد، با اینکه مشروطة اروپایی برپایة سکولاریزم و اومانیسم قرار داشت، اما مشروطة ایرانی تلاش داشت تا بین سنت و مدرنیته آشتی برقرار کند. انقلاب مشروطة ایران جنبشی عدالت‌خواه و ضد استبداد بود که با هدف استقرار حکومت قانون و محدودکردن قدرت شاه شکل گرفت. این جنبش نه تنها بر ایران، بلکه بر مناطق پیرامونی ایران نییز تأثیر گذاشت. مشروطة گیلانی به‌ویژه در مرحلة دوم انقلاب مشروطه، با رویکردی رادیکالی نقش مهمی در تضعیف استبداد قاجار و احیای دوبارة مشروطیت ایفا کرد. گیلانیان با استفاده از ابزارهای خشونت‌آمیز و سازمان‌دهی نیروهای انقلابی، به‌ویژه در فتح تهران، تأثیر بسزایی در تحولات سیاسی و اجتماعی آن دوره داشتند. با توجه به موضوع، این پرسش مطرح است که گیلانیان در جنبش مشروطه‌خواهی ایفاگر چه نقش تاریخی بودند و مشروطة گیلان دارای چه ویژگی‌هایی بوده است؟ مقالة حاضر به دنبال بررسی نقش شخصیت‌ها، انجمن‌ها، مطبوعات گیلانی و تأثیرگذاری آن‌ها بر رادیکالیسم اجتماعی عصر مشروطه است؛ همچنین، تأثیر جغرافیا، معیشت و ارتباطات بین‌المللی گیلان از شاخص‌های مورد بررسی پژوهش حاضر است. گیلانیان با الهام از اندیشه‌های سوسیال دموکراسی قفقازی و اروپایی، به‌ویژه در دورة استبداد صغیر، به رادیکالیسم گرایش یافتند و درنهایت، نقش کلیدی در تشکیل مجلس دوم و تثبیت نظام پارلمانی در ایران ایفا کردند. در مقالة حاضر با بررسی اسناد و منابع تاریخی، با استفاده از روش تاریخی و به شیوة تحلیلی و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی نشان داده شده است که مشروطة گیلانی نه تنها یک جنبش محلی، بلکه جریانی تأثیرگذار در تحولات فکری و سیاسی ایران معاصر بوده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Radicalism and Gilani's Constitution: Investigating the role of Gilani in the revolutionary developments of Iran

نویسنده English

abbas panahi
Assistant Professor in Gilan Studies, University of Guilan., Rasht, Iran
چکیده English

This article examines the role of the Gilani Constitutionalist in the formation of intellectual and political radicalism in the Iranian Constitutionalist era. The Constitutionalist Revolution ushered the Iranian world into a new era. The European Constitutionalist era was based on secularism and humanism, but the Iranian Constitutionalist era was an attempt to reconcile tradition and modernity. The Iranian Constitutionalist Revolution was formed as a justice-seeking and anti-tyranny movement with the aim of establishing the rule of law and limiting the power of the Shah. This movement affected not only Iran but also the surrounding regions of Iran. The Gilani Constitutionalist era, especially in the second stage of the Constitutionalist Revolution, played an important role in weakening the Qajar tyranny and reviving constitutionalism with a radical and revolutionary approach. The Gilanis, by using violent means and organizing revolutionary forces, especially in the conquest of Tehran, had a significant impact on the political and social developments of that period. The key question of the present research is based on this issue; What historical role did the Gilani people play in the constitutional movement and what were the characteristics of the Gilan Constitutional Movement? This article analyzes the role of Gilani associations and press in promoting constitutional ideas and defending civil liberties. Also, the impact of Gilan's geography, livelihood, and international connections on the formation of intellectual and political radicalism in this region has been examined. Inspired by the ideas of Caucasian and European social democracy, especially during the period of the Minor Autocracy, the Gilani people tended towards radicalism and ultimately played a key role in the formation of the Second Parliament and the consolidation of the parliamentary system in Iran. By examining historical documents and sources, this article shows that the Gilani Constitutional Movement was not only a local movement, but also an influential current in the intellectual and political developments of contemporary Iran. The present article is examined using the historical method and in an analytical manner, using library and documentary data.

کلیدواژه‌ها English

Gilan
constitutionalism
freedom
social democracy
radicalism
آجودانی، ماشاالله (1385)، مشروطة ایرانی، تهران: اختران.
آدمیت، فریدون ( (1354)، فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، تهران: پیام.
آشوری، داریوش (1402)، دانشنامه سیاسی، تهران: انتشارات مروارید.
آفاری، ژانت (1379)، انقلاب مشروطة ایران، ترجمة رضا رضایی، تهران: بیستون.
آوانسیان، اردشیر (1378)، خاطرات اردشیر آوانسیان از اعضای گروه 53 نفر، به کوشش علی دهباشی، تهران: انتشارات شهاب ثاقب با همکاری نشر سخن.
براون، ادوارد (1380)، انقلاب مشروطیت ایران، ترجمة مهری قزوینی، ویراستار سیروس سعدوندیان، تهران: انتشارات کویر.
پالویچ.م، تریا و س. ایرانسکی (1357)، سه مقاله دربارة انقلاب مشروطه ایران، ترجمة م. هوشیار، تهران: جیبی.
پناهی، عباس (1398الف)، اسناد و عریضههای دوره‌های دوم تا پنجم مردم گیلان به مجلس شورای ملی، تهران: انتشارات مجلس شورای اسلامی.
--------- (1398ب)، اسناد و عریضههای دوره‌های ششم تا سیزدهم (عصر رضاشاه) مردم گیلان به مجلس شورای ملی، تهران: حوزة هنری با همکاری نشر فرهنگ ایلیا.
--------- (1400)، مأخذشناسی تحلیل انتقادی مشروطه گیلان رشت، انتشارات فرهنگ ایلیا.
پورمحمدی املشی، نصراله (1391)، «دیدگاه سیاسی و اجتماعی روزنامة خیرالکلام اولین روزنامة گیلان»، فصلنامة علمی و پژوهشی تاریخ اسلام و ایران، دورة جدید زمستان، شمارة 16 (پیاپی 105)، صص 1-22.
حائری، عبدالهادی (1364)، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، تهران: امیرکبیر.
داویدیان، یپرم (2536)، از انزلی تا تهران، ترجمة نروس با مقدمة محمد حسین صدیق، تهران: انتشارات بابک.
رابینو، ه.ل (1368)، مشروطة گیلان به کوشش محمد روشن، رشت: طاعتی.
--------- (1380)، روزنامه‌های ایران، ترجمة جعفر خمامی زاده، تهران: انتشارات اطلاعات.
رمضانی، پیمان (1393)، «افصح المتکلمین اولین روزنامه‌نگار گیلان»، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی مشروطة گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ج1.
زرگری نژاد، غلامحسین (1403)، رسائل مشروطیت (18 رساله و لایحه دربارة مشروطیت)، تهران: نگارستان اندیشه.
سردار اسعد بختیاری، سپهر، علیقلی (1393)، تاریخ بختیاری، تهران: انتشارات اساطیر.
شریف کاشانی، محمد مهدی (1362)، واقعات اتفاقیه در روزگار، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: نشرتاریخ ایران، جلد اول.
صدیقی پاشاکی، رضا (1392)، فراز و فرودهای گیلان در سه سال مشروطه(1327-133-ق)، رشت: فرهنگ ایلیا.
طباطبایی، جواد (1367)، نظریة قانون در ایران، تهران: نشر ستوده.
ظهیرالدوله، علی­بن محمد­بن ناصر (1351)، خاطرات و اسناد ظهیرالدوله، به کوشش ایرج افشار، تهران: جیبی.
عظیمی، ناصر (1402)، چهار مقاله در تاریخ گیلان، رشت: انتشارات سپیدرود.
--------- (1396)، تاریخ گیلان (از ورود شاه عباس به گیلان تا پایان انقلاب جنگل)، رشت: فرهنگ ایلیا.
فخرایی، ابراهیم (1371)، گیلان در جنبش مشروطیت، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فلاح توتکار، حجت (1385)، «مسئلة دهقانى در مجلس اول (1324-1326ق»، فصلنامة تاریخ پژوهان،شمارة 7، صص 130-144.
کسروی، احمد (1383)، تاریخ مشروطة ایران، تهران: امیرکبیر.
کهنسال، حسن، میرزایی راجعونی، طاهره (1394)، نقش سردار محیی در تحولات گیلانِ عصر مشروطه و جنبش جنگل، رشت: بلور.
لحمیان، رضا (اردیبهشت 1386)، «نقد و بررسی دیدگاه رادیکالیسم بر مکاتب فلسفی، اجتماعی و جغرافیا»، پیک نور، سال پنجم، شمارة دوم، صص 46-59.
مارتین، ونسا (1392)، انقلاب مشروطة ایران، ترجمة محمد ابراهیم فتاحی، ویراستة هوشنگ شهابی و ونسا مارتین، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
مارتین، ونسا (1392)، انقلاب مشروطة ایران، (ویراستة هوشنگ شهابی و ونسا مارتین)، زیر نظر اسماعیل سنگاری، ترجمة محمد ابراهیم فتاحی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
ملک­زاده، مهدی (1370)، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج3، تهران: انتشارات علمی.
نائینی، محمد حسین (بی‌تا)، تنبیه‏الامه و تنزیه‏المله، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
نعیمی اکبر، انوشیروان (1393)، نگاهی تازه به مشروطة گیلان، به تصحیح فریدون نوزاد، رشت: بلور.
وفادار، علی (تابستان 1383)، «بررسی و تحلیل واژة مشروطه و مناسبات آن»، نامة انجمن، شمارة 14، صص 106-114.
یزدانی، سهراب (1389)، مجاهدان مشروطه، تهران: نشر نی.
--------- (1391)، اجتماعیون عامیون، تهران: نی.
--------- (1400)، کودتاهای ایران، تهران: نشر ماهی.
--------- (1402)، روستائیان و مشروطیت ایران، تهران: نشر.
یوسفدهی، هومن (1387)، انجمن‌های گیلان در عصر مشروطه، رشت: فرهنگ ایلیا.
 
روزنامه‌ها
نسیم شمال، 1330، شمارة 18.
خیرالکلام، 1329، شمارة 91
 
Dailami, Pezhman (2012), “KASMĀʾI, MIRZĀ ḤOSAYN”, Iranica, Vol. XVI, Fasc. 1, pp. 79-80. www.iranicaonline.org/articles/kasmai_mirza.
Berberian, Houri (Winter - Spring, 1996), “The Dashnaktsutiun and the Iranian Constitutional Revolution 1905-1911”, Iranian Studies, Vol. 29, No. 1/2, pp. 7–33.
دوره 16، شماره 62 - شماره پیاپی 62
زمستان 1403
زمستان 1403
صفحه 1-29

  • تاریخ دریافت 18 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 12 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 14 اردیبهشت 1404
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1403