نظام آموزشی و نسبت آن با دیوان‌سالاری ایران در دورة رضاشاه پهلوی (1304-1320)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکترای تاریخ ایران دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) و کارشناس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، تهران، ایران

2 استاد گروه تاریخ دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

چکیده
نظام اداری و نهاد آموزشی دو عامل مهم فرهنگی در ایجاد و استحکام حکومت‌­های قرن بیستم هستند که تاکنون موضوع تحلیل­‌ها و توصیف­‌های بسیار بوده‌اند. بیشتر این تحلیل­‌ها به دنبال معرفی و بررسی ابعاد مختلف هر یک از این نظام‌­ها بودند و پیوند این دو نهاد در بسیاری از این پژوهش­‌ها مغفول مانده است. در ایران دوره رضاشاه، نظام اداری که در مسیر تغییر و تحول قرار گرفت، پیش از هر چیزی به افراد و کارکنان جوان، تحصیل­‌کرده و متخصص نیاز داشت تا جایگزین دیوان‌سالاران قدیم شوند. یک هدف مهم از اصلاحات آموزشی در این دوره، علاوه‌بر بهبود فرهنگ و افزایش سطح سواد، تأمین قشر کارمند جدید بود که بررسی این موضوع و ارتباط دو نهاد آموزش و دیوان‌سالاری، مسئله اصلی نوشتار حاضر است؛ بر این اساس، نوشتار حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه‌­بر منابع اسنادی - کتابخانه­‌ای، درصدد پاسخ به این پرسش است که رابطه نظام اداری با نهاد آموزش در دوره رضاشاه پهلوی (1304-1320)، چه نقشی در موضوع استخدام دولتی داشت؟ یافته‌های پژوهش نشان می­‌دهد که پیوند نظام آموزشی با نظام اداری در این دوره بستر تحول نظام اداری را فراهم کرد، سیاست‌­ها و برنامه­‌های آموزشی در این دوره ابزاری برای تأمین کارکنان دولت بود و امر آموزش زمینه‌ای به ­وجود آورد که افراد پس از گذراندن دوره‌­های تحصیلی به بدنه نظام اداری وارد شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Educational System and Its Correlation with Bureaucracy in Iran during the Reza Shah Pahlavi’s reign (1925-1941)

نویسندگان English

Masoud Adinehvand 1
Nasrollah Poormohammadi Amlashi 2
1 Ph.D. Graduate, History of Iran, Imam Khomeini International University; Expert in National Library and Archives of Iran, Tehran, Iran
2 Professor, Department History of Islamic Iran, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده English

The administrative system and the educational institution, as two key cultural factors  in the establishment and consolidation of twentieth-century governments, have long been subjects of extensive analysis and description. Most of these analyses and descriptions  focus on exploring the various dimensions of each system individually, but  the interconnection between the two institutions has often been overlooked. In Reza Shah’s Iran, the administrative system underwent  significant transformation primarily requiring  young, educated, and specialized personnel to replace the traditional bureaucratic elite. One main objective of the educational reforms during this period, beyond improving culture and raising literacy levels, was to provide a new cadre of government employees. Examining this issue and the relationship between education and bureaucracy constitutes the central focus of this study. Employing a descriptive-analytical approach and relying on documentary and library sources, the present study seeks to answer the question: What role did the relationship between the administrative system and the educational institution play during the Reza Shah's era (1304-1320) in the government employment process? The findings indicate that the relationship  between the educational system and the administrative apparatus provided the foundation for the transformation of the administrative system. Educational policies and programs served as tools for supplying government personnel, and the educational process created a framework through which individuals, upon completing their academic studies, entered the administrative apparatus

کلیدواژه‌ها English

Reza Shah
Administrative System
Educational System
Government Employment
Authoritarianism
اسناد
اسناد سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)
ساکما، شمارة سند 28063/240؛
ساکما، شمارة سند 4555/293؛
ساکما، شمارة سند 72572/240
ساکما، شمارة سند 5423/293؛
ساکما، شمارة سند 8754/240؛
ساکما، شمارة سند 8573/297؛
ساکما، شمارة سند 5409/290؛
ساکما، شمارة سند 33584/293؛
 
کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
کِمام، شمارة بازیابی ۸/۲۴/۲۷/۱/۱۷ج
ادارة اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه
استادوخ، شمارة سند ک 26، پ 4، سال 1312ش
 
روزنامه‌ها
روزنامة اطلاعات،  19 آذر 1309، سال 5، شمارة 1709
روزنامة کوشش، 8 اسفند 1302ش، سال 2، شمارة 19
روزنامة عالم نسوان، 1301، سال 3، شمارة 3.
روزنامة عالم نسوان، میزان 1299/ ذی­الحجه 1338ق، سال اول، شمارة 1
روزنامة شفق سرخ، جمعه 13 مهر 1307، شمارة 1061
روزنامة شفق سرخ، دوشنبه 1 خرداد 1306، شمارة 747،
روزنامة طوفان، دوشنبه 23 مهر 1307، سال 8، شمارة 37
روزنامة ستارة ایران، یکشنبه 31 اردیبهشت 1306، سال 12، شمارة 193
 
قوانین و مذاکرات مجلس
مجموعه قوانین و مصوبات دورة چهارم قانونگذاری مجلس شورای ملی (1309)، تهران: مطبعة مجلس.
مجموعه قوانین موضوعه و مسائل مصوبۀ دورة ششم تقنینیه (1310)، تهران: مجلس.
مجموعه ­قوانین و مصوبات دورة یازدهم قانونگذاری مجلس شورای ملی (1337)، تهران: مجلس.
مجموعه ­قوانین و مصوبات دورة نهم قانونگذاری مجلس شورای ملی، (1329)، تهران: مجلس.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورة ششم، سه­شنبه 19 اردیبهشت 1306، جلسة 101.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دورة نهم قانونگذاری، جلسة 85، سه شنبه 8 خرداد 1313، شور دوم.
 
کتاب و مقاله
ادیبی، حسین (1358)، طبقه متوسط جدید در ایران، تهران: جامعه.
اعظام­قدسی، حسن (1349)، خاطرات من: روشن‌شدن ره صد ساله، ج 1، تهران: ابوریحان.
امیری، عبدالرسول (بی­تا)، مختصری از خدمات رضاشاه کبیر، تهران: بی­نا.
آبراهامیان، یرواند (1388)، ایران بین دو انقلاب، ترجمة احمدگل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.
آموزش و پرورش (دی و بهمن 1319)، آمار آموزش عالی در سال 1319-1318ش، سال دهم، شمارة 10و11، صص 47-51.
آموزگار، حبیب­الله (1307)، اصلاحات اجتماعی، تهران: سیروس.
بلاو، پیتر (1347)، بوروکراسی در اجتماع نو، ترجمة محمدعلی طوسی، تهران: دانشگاه تهران.
بنی­احمد، احمد (1356)، تاریخ شاهنشاهی پهلوی، ج 2، تهران: بی­نا.
بهار، محمدتقی ملک­الشعرا (1357)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران، ج 1، تهران: امیرکبیر.
تنکابنی، حمید (1394)، «فرهنگ سیاسی اقتدارگرا و ساختار دیوان سالاری دولت در دورة پهلوی اول»، جامعه‌شناسی تاریخی، بهار و تابستان، دورة هفتم، شمارة 2،صص 1-26.
حاضری، علی­محمد (1372)، روند اعزام دانشجو در ایران، تهران: سمت.
حکمت، علی­اصغر (1355)، سی خاطره از عصر فرخندة رضاشاه پهلوی، تهران: وحید.
دارا، حسینعلی (1319)، مجموعه قوانین استخدامی ایران، بی­جا: چاپخانة شرکت مطبوعات.
دیگار، ژان پیر (1366،) فنون کوچ نشینان بختیاری، ترجمة اصغر کریمی، مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
رئیس کل مالیة ایران (1304ش)، چهاردهمین راپورت رئیس کل مالیة ایران.
ساتن، الول (1335)، رضاشاه کبیر یا ایران نو، ترجمة عبدالعظیم صبوری، تهران: علمی.
سنجابی، کریم (1344)، حقوق اداری ایران، تهران: هدایت.
سیاسی، علی­اکبر (1386)، یک زندگی سیاسی، تهران: ثالث.
صدیق، عیسی (1340)، یادگار عمر، ج1، تهران: طبع کتاب.
--------- (1345)، یادگار عمر، ج 2، تهران: امیرکبیر.
--------- (1351)، تاریخ فرهنگ ایران از آغاز تا زمان حاضر، تهران: زیبا.
--------- (1353)، یادگار عمر، ج3، تهران: دهخدا.
--------- (1354)، یادگار عمر، ج4، تهران: دهخدا.
طباطبایی، محیط، «تاریخچة اعزام محصل به اروپا»، شفق سرخ، یکشنبه 22 مرداد 1312، سال 12، شمارة 2423، ص 1.
طبری، احسان (1356)، جامعة ایران در دوران رضاشاه، تهران: خلق.
غنی، قاسم (1369)، یادداشت­های دکتر غنی، به کوشش سیروس غنی، تهران: زوّار.
فخیمی، فرزاد (1373)، تحولات سازمان­های دولتی از مشروطیت تا امروز، تهران: مؤسسة فرهنگی زند.
فـوران، جان (1388)، مقاومت شکنندة تاریخ اجتماعی ایران، ترجمة احمد تدین، تهران: رسا.
قبادی، محمد (1397)، در تکاپوی دانش: پژوهشی در فرآیند گسیل دانشجویان ایرانی به اروپا (1307 -1299ش)، تهران: نشر تاریخ ایران.
کرونین، استفانی (1394)، ارتش و دولت­سازی در خاورمیانه مدرن، ترجمة غلامرضا علی­بابایی، تهران: وزارت امور خارجه.
گرامی، محمدعلی (1335) تاریخ اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی دوران رضاشاه کبیر، شیراز: کوروش.
ماحوزی، رضا (زمستان 1403)، «دانشگاه تهران؛ تیمورتاش یا فروغی؟ به مناسبت نودمین سال تأسیس»، تحقیقات فرهنگی ایران، دورة 17، شمارة 4، صص 222-191.
متی، رودی (1383)، «آموزش و پرورش در دورة رضاشاه»، رضاشاه و شکل­گیری ایران نوین، به کوشش استفانی کرونین، ترجمة مرتضی ثاقب­فر، تهران، جامی، صص 187-219.
محبوبی­اردکانی، حسین (1345)، «سومین کاروان معرفت»، یغما، شمارة 222، (دی): صص 516-519.
----------------- (1350)، تاریخ تحول دانشگاه تهران و مؤسسات عالیة آموزشی ایران در عصر خجستة پهلوی، تهران: دانشگاه تهران.
مرادی­نژاد، حسین، پژوم­شریعتی، پرویز (1346)، مشخصات و منشأ اجتماعی دانشگاهیان ایران، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران
-------------------------- (1352)، بررسی نقش و اثر تحصیل­کردگان خارج از کشور در جامعة ایران، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
-------------------------- (1353)، «پژوهشی دربارة فرستادن دانشجو به خارج در دورة قاجار و پهلوی». مطالعات جامعه­شناختی، شمارة 4، (تابستان): صص 90-115.
مرکز آمار ایران، (1355)، بیان آماری تحولات اقتصادی و اجتماعی ایران در دوران پر افتخار دودمان پهلوی، تهران: مرکز آمار.
مستوفی، عبدالله (1388)، شرح زندگانی من، ج 3 و 4، تهران: زوار
مناشری، دیوید (1397)، نظام آموزشی و ساختن ایران مدرن، ترجمة محمدحسین بادامچی و عرفان مصلح، تهران: سینا.
مؤتمنی­طباطبایی، منوچهر (1379)، حقوق اداری، تهران: سمت.
مینوی، مجتبی (1332الف)، «اولین کاروان معرفت1»، یغما، شمارة 62، (مرداد)، صص 181-185.
--------- (1332ب)، «اولین کاروان معرفت2»، یغما، شمارة 65 ، (آبان)، صص 313-318.
نبوی، حسن (1350)، تاریخ معاصر ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران: چهر.
نشریة آمار کارمندان دولتی (1335)، تهران: اداره آمار عمومی.
نفیسی، سعید (1326)، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورة معاصر، تهران: مطبعه شرق.
نوایی، عبدالحسین، ملک زاده، الهام (1382)، دانشجویان ایرانی در اروپا اسناد مربوط به قانون اعزام محصل از سال 1307 تا 1313، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی.
نوری­اسفندریاری، فتح­الله (1335)، رستاخیز ایران، تهران: سازمان برنامه.
وبر، ماکس (1393)، اقتصاد و جامعه، ترجمة عباس منوچهری، مهرداد ترابی نژاد و مصطفی عمادزاده، تهران: سمت.
هفدهمین راپورت رئیس کل مالیه ایران، 1305، تهران: مطبعه مجلس.
هیوود، اندرو (1389)، سیاست، ترجمة عبدالرحمن عالم، تهران: نی.
 
Amir Arjomand, Said (1988), The Turban for The Crown, The Islamic Revolution in Iran, Oxford Univercity press.
Arasteh, Reza (1962), Education & Social Awakening in Iran 1850-1960, Leiden: E. J. Brill, Preis brosch.
Bakhash, Shaul (1978), Iran: Monarchy, Bureaucracy and Reform under the Qajars: 1858–1896St, London: Ithaca Press.
Banani, Amin (1961), The Moderization of Iran: 1921-1941, Stanford University Press.
Binder, Leonard (1962), Iran: Political Development in a Changing Society, University of Calif Press.
Wilber, D. (1975), Riza shah Pahlavi: The Resurrection and Reconstruction of Iran. NewYork: Exposition Press.
دوره 17، شماره 63 - شماره پیاپی 63
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 1-30

  • تاریخ دریافت 08 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 09 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 21 تیر 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404