جایگاه اجتماعی لوتی‌ها و نقش آنان در آشوب‌های سیاسی دورة قاجار با تکیه‌بر نهضت مشروطیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان زاهدان، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران

چکیده
در تاریخ اجتماعی ایران گروه‌هایی ظهور کرده‌اند که هدف آن‌ها یاری طبقات محروم و زیر فشار حاکمیت، به‌ویژه هنگام تهاجم بیگانگان و شدت‌گرفتن قتل و غارت بوده است؛ اعضای این گروه‌ها در منابع تاریخی «اهل فتوت»، «عیار»، «لوتی»، «ولگرد» «مشدی» نامیده شده‌اند. حضور این گروه‌ها در عرصة اجتماعی به میزان فشار حاکمیت بستگی داشت؛ هرچند اساس شکل‌گیری آن‌ها یاری مستمندان و مظلومین بود، اما در حواشی این گروه‌ها، افرادی تحت این عناوین، به جای کمک به اقشار فرودست، خود تبدیل به نیروی غارتگر شدند و مشکلات فراوانی برای جامعه پدید آوردند. عصر قاجار نیز با توجه به حاکمیت استبداد از این قائده مستثنی نیست. در این دوره گروهی از لوطیان مردم نهاد شکل‌ گرفتند که به یاری ستم‌دیدگان پرداختند و دستة دیگری که از این پوشش سوء‌استفاده کرده و همدست با حاکمان به غارت مردم پرداختند. مسئله این است که در دورة قاجاریه لوتی‌ها چه جایگاهی در جامعه داشتند و پرسش اینکه آن‌‌ها در تحولات این دوره، به‌ ویژه جنبش مشروطه چه نقشی ایفا کرده‌اند؟ این پژوهش کیفی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایة منابع کتابخانه‌­ای انجام گرفته است. یافته­‌های این تحقیق نشان داد که لوتی‌ها به‌عنوان یک گروه نیرومند در جریان‌های تاریخی این دوره ایفای نقش کردند. حضور لوتی‌ها در جامعة عصر قاجار و در دورة نهضت مشروطه‌خواهی تأثیرات متفاوتی داشته است؛ گروهی از این افراد به یاری مردم برخاستند و در کنار مشروطه‌خواهان قرار گرفتند و عده‌ای نیز از فضای پرآشوب سوءاستفاده کرده و دست به غارت، کشتار و چپاول مردم زدند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Social Status of Lutis and Their Role in the Political Turmoil of the Qajar Era, with an Emphasis on the Constitutional Revolution

نویسندگان English

mohammad piri 1
Mohammad Reza Askarani 2
1 Associate professor, Department of History, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 Associate professor, Department of History, Payam-e Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Throughout Iran's social history, some groups have emerged with the aim of aiding the deprived classes and those oppressed by the ruling power, particularly during foreign invasions and periods of intensified murder and plunder. The members of these groups have been referred to in historical sources by various names such as Ahl-e Fotowwat (the chivalrous), Ayyār (chivalrous), Luti, Velgard (vagrant), and Mashdi. The social presence of these groups was directly related to the degree of pressure exerted by the ruling authority. Although they were originally formed to assist the needy and the oppressed, on the fringes of these groups, some individuals, under these very titles, instead of helping the lower classes, themselves became predatory forces, creating many problems for society. The Qajar era, given its autocratic rule, is no exception to this pattern. During this period, a group of popular-minded Lutis formed to help the oppressed, while another faction exploited this guise to collude with rulers in plundering the people. The central questions are what social status Lutis held in Qajar period and what role they played in the developments of this period, particularly the Constitutional Movement. The present qualitative research employed a descriptive-analytical approach based on library sources to answer this question. The results show that the Lutis acted as a powerful group influencing the historical currents of this era. Their presence in Qajar society during the Constitutional Movement had varied effects: some rose to aid the people and sided with the constitutionalists, while others exploited the chaotic environment to engage in looting, killing, and pillaging.

کلیدواژه‌ها English

Lutis
Constitutionalism
Social developments
Social insecurity
Qajar dynasty
آبراهامیان، یرواند (1377)، ایران بین دو انقلاب، ترجمة احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
ابطحی، سیدرضا، معینی، مینا (پاییز 1396)، «حاجی هاشم‌خان لبنانی لوطی یا لمپن و بررسی چرایی شورش او»، فصلنامة پژوهش‌های تاریخی، سال 53، شمارة دوم، صص151-169.
اسمی‌زاده، خاطره، علم، محمدرضا (بهار و تابستان 1398)، «بررسی تأثیر و جایگاه لوطی در جنبش مشروطیت»، دو فصلنامة علمی ترویجی سخن تاریخ، سال 13، شمارة 29، صص 53 تا 66.
اعظام قدسی، حسن (1379)، خاطرات من یا تاریخ صدساله ایران، [2 جلد]، تهران: نشر کارنگ.
افشار، ایرج (1378)، نامه‌های تبریز از ثقه‌الاسلام به مستشارالدوله؛ در روزگار مشروطیت، به کوشش ایرج افشار، تهران: فرزان.
اوبن، اوژن (1391)، ایران امروز؛ سفرنامه و خاطرات اوژن اوبن سفیر فرانسه در ایران در آستانة انقلاب مشروطیت، ترجمة علی‌اصغر سعیدی، تهران: انتشارات علم.
آوری، پتر، همبلی، گاوین، چارلز ملوین و...(1387)، تاریخ ایران: از رضاشاه تا انقلاب اسلامی، ترجمة مرتضی ثاقب فر، چاپ اول، تهران: انتشارات جامی.
براون، ادوارد (1376)، انقلاب مشروطیت ایران، ترجمة مهری قزوینی، ویراستار سیروس سعدوندیان، تهران: کویر.
بروگش، هاینریش (1389)، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمة محمدحسین کردبچه، تهران: اطلاعات.
بلوک باشی، علی (بهار 1383)، «پدیده‌ای به نام لوطی و لوطی‌گری در حیات اجتماعی تاریخ ایران»، مجلة علوم اجتماعی، فرهنگ مردم، سال دوم، شمارة 8و9، صص 99-105.
بهار، محمدتقی (1371)، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
پرتو بیضایی کاشانی، حسین (1382)، تاریخ ورزش باستانی ایران، تهران: انتشارات حیدری.
پولاک، ادوارد یاکوب (1368)، سفرنامة پولاک؛ ایران و ایرانیان، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
تحویلداری، میرزا حسن خان (1342)، جغرافیای اصفهان، جفرافیای طبیعی و انسانی و آمار و اصناف شهر، به کوشش منوچهر ستوده، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جوادی یگانه، محمدرضا، جعفر آقایی، محمدرضا، مختاری اصفهانی، رضا (پاییز و زمستان 1390)، «مرام و مسلک لوطیان در دوره قاجار»، فصلنامة علمی پژوهشی جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال 2، شمارة 2، صص 77 تا 100.
خاوری شیرازی، فضل‌اللّه (1380)، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح ناصر افشارفر، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
خورشید فر، ایرج، عباسی، مهدی، ایزدپناه، عباس (1377)، تاریخ کُشتی ایران، تهران: انتشارات مجید.
دهخدا، علی اکبر (1377)، لغت‌نامة دهخدا، ج13، تهران: مؤسسة انتشارات دانشگاه تهران.
دوگوبینو، آرتور (1367)، سه سال در آسیا؛ سفرنامة کنت دوگوبینو، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: انتشارات کتاب‌سرا.
دولت‌آبادی، یحیی (1361)، حیات یحیی، ج2 و ج 4، تهران: انتشارات عطاران با همکاری فردوس.
رضوی خراسانی، سید حسین، نصیری، محمدرضا، رحمانیان، داریوش، علی صوفی، علیرضا (تابستان 1394)، «لوطیان و نقش آنان در حوادث و آشوب‌های تهران در دورة مشروطیت»، فصلنامة علمی پژوهشی مطالعات تاریخ فرهنگی، سال 6، شمارة 24، صص 78 تا 113.
سپهر کاشانی، محمدتقی (1377)، ناسخ التواریخ؛ تاریخ قاجاریه، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
سیفی قمی تفرشی، مرتضی (1362)، نظم و نظمیه در دوران قاجار، تهران: انتشارات فرهنگ‌سرا.
شریف کاشانی، محمد مهدی (1362)، واقعات اتفاقیه در روزگار، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، چاپ اول، تهران: نشر تاریخ ایران.
شیل، مری (1362)، خاطرات لیدی شیل؛ همسر وزیرمختار انگلیس در اوایل سلطنت ناصرالدین‌شاه، ترجمة حسین ابوترابیان، تهران: انتشارات نشر نو.
غنی، سیروس (1378)، ایران برآمدن رضاخان برافتادن قاجار و نقش انگلیسی‌ها، ترجمة حسن کامشاد، تهران: انتشارات نیلوفر.
فلور، ویلم (1365)، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، [2 جلد]، ترجمة ابوالقاسم سری، تهران: انتشارات توس.
فوران، جان (1383)، مقاومت شکنندة تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی، ترجمة احمد تدین، تهران: انتشارات مؤسسة خدمات فرهنگی رسا.
کتاب آبی؛ گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس دربارة انقلاب مشروطه ایران، (1362)، به کوشش احمد بشیری، تهران: نشر نو.
----------------------، (1363)، به کوشش احمد بشیری، تهران: نشر نو.
کرونین، استفانی (1383)، رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین، ترجمة مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی.
کسروی، احمد (1370)، تاریخ مشروطة ایران، تهران: امیرکبیر.
---------- (1371)، تاریخ هیجده سالة آذربایجان، تهران: امیرکبیر.
کمبل، جان (1384)، دو سال آخر؛ یادداشت‌های روزانة سر جان کمبل نمایندة انگلیس در ایران، [2 جلد]، ترجمة ابراهیم تیموری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مارتین، ونسا (1390)، عهد قاجار؛ مذاکره، اعتراض و دولت در ایران قرن سیزدهم، ترجمة حسن زنگنه، تهران: انتشارات ماهی.
مامونتوف، ن، پ، (1380)، بمباران مجلس شورای ملی در سال 1326ق؛ حکومت تزار و محمدعلی شاه خاطرات ن.پ. مامونتوف، ترجمة شرف‌الدین قهرمانی، به اهتمام همایون شهیدی، تهران: انتشارات گزارش فرهنگ و تاریخ.
مجد، محمدقلی (1389)، از قاجار به پهلوی؛ بر اساس اسناد وزارت خارجه امریکا 1309-1289ش./1930-1919، ترجمة رضا مرزانی و مصطفی امیری، تهران: مؤسسة مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
مستوفی، عبدالله (1343)، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی ایران، [3 جلد]، تهران: زوار.
مکی، حسین (1357)، تاریخ بیست‌سالة ایران، [3 جلد]، تهران: امیرکبیر.
ملک‌زاده، مهدی (1363)، انقلاب مشروطیت ایران، [10 جلد]، تهران: انتشارات علمی.
نصیری، محمدرضا، رحمانیان، داریوش، رضوی خراسانی، سید حسین، (بهار و تابستان 1394)، «لوطیان و نقش آنان در آشوب‌های اصفهان بین سال‌های 1240تا 1260ق/1824 تا 1849م»، دو فصلنامة علمی پژوهشی پژوهشنامة تاریخ‌های محلی ایران، سال 3، شمارة 2، (پیاپی 6)، صص 98 تا 121.
هدایت، مهدیقلی مخبرالسلطنه (1363)، گزارش ایران؛ قاجاریه و مشروطیت، تصحیح محمدعلی صوتی‌، تهران: نقره
ویجویه، محمدباقر (1355)، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، تهران: چاپ علی کاتبی.
دوره 17، شماره 63 - شماره پیاپی 63
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 31-64

  • تاریخ دریافت 20 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 17 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 03 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404