موقوفات غیرمنقول آستان قدس رضوی در عصر صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناس سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مشهد، ایران

2 کارشناس ارشد تاریخ و مسئول امور نمایه‌سازی و مستندسازی اسناد، سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، مشهد، ایران

چکیده
وقف به آستان قدس رضوی همواره از جمله موضوعات مورد توجه حکومت و مردم مورد توجه بوده است و از مهم‌ترین دوره‌های شکوفایی آن با توجه به اسناد دوره صفویه است. بررسی وضعیت موقوفات آستان قدس رضوی در عصر صفوی و تحلیل بستر و مؤلفه‌های مؤثر بر آن می‌تواند به تنقیح آگاهی تاریخی بینجامد. مقالة حاضر با استفاده از روش تاریخی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی، با تأکید بر اسناد وقفی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای به این پرداخته است که وضعیت موقوفات آستان قدس رضوی از لحاظ واقفین، نوع مصرف و رَقَبه و پراکندگی زمانی- مکانی در زمان صفویان چگونه بوده است؟ و چگونه می‌توان تحولات رخ‌داده را توضیح داد؟ بر اساس یافته‌ها در عصر صفویان بیشترین رَقَبة وقفی مزرعه بود که غالباً در اطراف مشهد قرار داشت؛ به عبارتی پراکندگی موقوفات در سطح کشور کم بوده است؛ در این دوره هرچند موقوفات با مصارف مراسم مذهبی، هم‌پایة اقدامات حکومت درخصوص ترویج شعایر دینی رشد نکرد، اما مصارف بیوتات با سیاست‌های پادشاهان و نقش‌آفرینی روحانیون همسو بود و بیشترین فراوانی را دارد؛ همچنین با وجود نیاز شدید به تأمین امنیت، هیچ‌گونه موقوفه‌ای در این زمینه شکل نگرفت. در این عصر می‌توان رشد موقوفات را پس از شاه عباس اول مشاهده کرد؛ بر اساس فراوانی به ترتیب بیشترین موقوفات مربوط به دوره‌های شاه سلیمان، شاه سلطان حسین و شاه عباس اول است. ثبات و امنیت، تثبیت اقتدار حکومت مرکزی، اقدامات و رویکرد شاه، نظم تشکیلاتی آستان قدس رضوی، انتخاب متولیان از میان سادات و علمایی که دارای نفوذ و استقلال بودند، بر وقف مؤثر بود؛ علاوه‌براین موارد قدرت‌یافتن مجتهدان شیعه و نیز پرداختن به مقام امام معصوم (ع) مبنی بر نقش ویژة امام (ع) در اذهان و زندگی روزمره بر اساس مفهوم هم‌زیستی بر رونق وقف در این دوره بسیار مؤثر بودند. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Immovable Endowments to Astan Quds Razavi in the Safavid Era

نویسندگان English

mostafa farzaneh 1
azam nazarkardeh 2
1 Ph.D. in Political Sociology, Allameh Tabataba'i University, and Expert at the Organization of Libraries, Museums, and Documents Center of Astan Quds Razavi, Mashhad, Iran
2 Master of History and Head of Document Indexing and Recording Affairs, Organization of Libraries, Museums, and Documents Center of Astan Quds Razavi, Mashhad, Iran
چکیده English

Endowment (Waqf) to Astan Quds Razavi has always been a subject of interest to both the government and the people, and the Safavid period is one of its most significant flourishing eras according to historical documents from that period. Examining the status of Astan Quds Razavi's endowments in the Safavid era and analyzing the context and factors influencing it can lead to a refinement of historical knowledge. Using the historical method and a descriptive-analytical approach, emphasizing endowment documents and utilizing library resources, this article addresses the following questions: What was the status of Astan Quds Razavi's endowments in terms of donors (waqifs), type of usage (consumption) and endowed assets (raqaba), and spatio-temporal distribution during the Safavid period? And how can the developments that occurred be explained? Based on the findings, in the Safavid era, the most common type of endowed asset was farmland, mostly located around Mashhad; in other words, the distribution of endowments across the country was limited. In this period, although endowments for religious ceremonies did not grow in parallel with the government's actions to promote religious rituals, endowments for the [Imam's] Households (Boyutat) were aligned with the policies of the kings and the role the clergy played, and had the highest frequency. Also, despite the compelling need for providing security, no endowments were provided for this purpose. An increase in endowments can be observed after Shah Abbas I in this era; based on frequency, the largest number of endowments belong, in order, to the periods of Shah Soleiman, Shah Sultan Hossein, and Shah Abbas I. Stability and security, the consolidation of central government’s authority, the actions and approach of the Shah, the organizational order of Astan Quds Razavi, and the trustees selected from among Sayyids and clerics who had influence and independence, were effective in endowments. In addition to these, the empowerment of Shiite mujtahids and also emphasis on the status of the Infallible Imams (AS) based on their special role in minds and daily life according to the concept of coexistence, were very effective in the prosperity of endowments in this period.

کلیدواژه‌ها English

Endowment (Waqf)
Astan Quds Razavi
Safavid
Social context
Politics
Religion
فهرست منابع
اسناد
پایگاه اسناد مدیریت اسناد آستان قدس رضوی
- شمارة اموالی53762
- شمارة اموالی32289
- شمارة اموالی 16/32231
-شمارة اموالی 29/33062
-شمارة اموالی 2/33119
-شمارة اموالی 32417
 
کتاب و مقاله
احمدی، نزهت (1384)، «تشیع و وقف در عصر صفوی»، مجلة مطالعات و پژوهش‌های ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، شمارة 40، بهار، صص41-62.
--------- (1386)، «کارکرد موقوفات در گسترش مراسم مذهبی دورة صفوی»، نشریة پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شمارة 1، پاییز و زمستان، صص7-26.
اسکندر بسطامی، نوروز علی بن محمد باقر (1393)، فردوس‌التواریخ (تاریخ مشهد مقدس)، تحقیق و تصحیح سید حمید سیدی، غلامرضا پرنده و ابراهیم عرب‌پور، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
اسکندر بیک منشی (1377)، تاریخ عالم آرای عباسی، ج 2، به تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب
اکبری، ابوالفضل (1399)، «تحلیل جامعه‌شناختی تأثیر وقف بر توسعه در شهر مشهد (مطالعة تطبیقی- تاریخی دوره‌های تیموری، صفوی و پهلوی)»، رسالة دکتری، گروه علوم اجتماعی دانشکدة ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد.
امورتی، ب.س. (1380)، «مذهب در دورة صفوی»، تاریخ ایران(دورة صفویان) پژوهش در دانشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: نشر جامی، صص 311-334.
امیرزاده، حسن (1395)، «موقوفات زواری مشهد و نقش آن در گسترش فرهنگ زیارت و رونق سفرهای زیارتی»، تاریخ وقف در ایران؛ با تأکید بر موقوفات عباسقلی‌‌خان شاملو(مجموعه مقالات نشست تخصصی)، به اهتمام غلامحسین نوعی، مشهد: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری مشهد، انتشارات بوی شهر بهشت، صص 200-221.
انزابی‌نژاد، رضا و همکاران (1388)، بیست وقفنامه از خراسان، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
آذری‌خاکستر، غلامرضا (1395a)، «اثرات آموزشی موقوفات آستان قدس در دورة صفویه»، تاریخ وقف در ایران؛ با تاکید بر موقوفات عباسقلی‌‌خان شاملو(مجموعه مقالات نشست تخصصی)، به اهتمام غلامحسین نوعی، مشهد: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری مشهد، انتشارات بوی شهر بهشت، صص92-114.
--------------- (1395b)، شناسایی و معرفی اولین‌های شهر مشهد، مشهد: مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی مشهد.
پسندیده، محمود (1391)، «چهار مدرسة موقوفة مجموعه اماکن مقدس رضوی»، ویژه‌نامة وقف آستان‌ قدس‌ رضوی، فروردین، مشهد: دبیرخانة شورای عالی فرهنگی آستان قدس، صص92-105.
جلالیان، سعیده (1393)، «مقدمه‌‌‌ای بر شناخت کهن‌ترین مجموعه سندی مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال دوم، شماره2، پاییز، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص 121-167.
حجازی، بنفشه (1381)، ضعیفه؛ بررسی جایگاه زن ایرانی در عصر صفوی، تهران: انتشارات قصیده سرا.
حُسن جاوید؛ مروری بر موقوفات آستان قدس رضوی (1393)، ناشر: اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی.
حسن‌آبادی، ابوالفضل (1385)، «متولیان آستان قدس رضوی از دورة صفویه تا افشاریه»، دفتر اسناد، ج دوم و سوم، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی،صص73-142.
--------------- (1391)، «بررسی تحلیلی جنبه‌هایی از مصرف موقوفات آستان قدس رضوی در دورة صفویه»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال اول، شمارة1، زمستان، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص7-36.
حسین‌زاده، سالم (1387)، «بررسی دفاتر دیوانی و مالی آستان قدس رضوی در دورة صفویه؛ بخش اوارجه»، دفتر اسناد، ج 4، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص11-68.
حیدریان، زهرا (1395)، «زنان واقف در عصر صفوی»، تاریخ وقف در ایران؛ با تأکید بر موقوفات عباسقلی‌‌خان شاملو(مجموعه مقالات نشست تخصصی)، به اهتمام غلامحسین نوعی، مشهد: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری مشهد، انتشارات بوی شهر بهشت، صص284-293.
خانی‌زاده، مهدی (1391)، «معرفی یکی از موقوفات آستان قدس رضوی(موقوفه عتیقی)»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال اول، شمارة1، زمستان، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص 150-197.
دهقان، مرضیه (1384)، «نقش نهاد وقف در دگرگونی‌های اجتماعی- فرهنگی شهر مشهد در دورة صفوی»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد دانشگاه الزهرا، رشتة تاریخ ایران دورة اسلامی.
--------- (1395)، «تأثیر نهاد وقف بر آموزش مسائل دینی در دورة صفویه»، تاریخ وقف در ایران؛ با تأکید بر موقوفات عباسقلی‌‌خان شاملو (مجموعه مقالات نشست تخصصی)، به اهتمام غلامحسین نوعی، مشهد: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری مشهد، انتشارات بوی شهر بهشت، صص320-335.
رویمر،ه.ر. (1380)، «دورة صفویان»، تاریخ ایران(دورة صفویان)؛ پژوهش در دانشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: نشر جامی، صص7-160.
رهنما، محمدرحیم (1390)، شناسایی و وجه تسمیة معابر، محلات و اماکن عمومی بافت قدیم شهر مشد، مشهد: ادارة کل روابط عمومی و امور بین‌الملل شهرداری مشهد.
سوزنچی کاشانی، علی (1381)، «مهمانسرای رضوی از روزگار صفویه تا پایان دورة قاجار»، دفتر اسناد، ج1، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص51-100.
سوزنچی کاشانی، علی و جهانگیری کلاته، کاظم (1391)، «موقوفات متولیان آستان قدس رضوی از صفویه تا پایان قاجاریه»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال اول، شمارة1، زمستان، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص98-62.
سوزنچی کاشانی، علی(1385)، «معرفی نائب‌التولیه‌های آستان قدس از دورة صفویه تا قاجاریه»، دفتر اسناد، ج 2و3، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص11-71.
سوهانیان حقیقی، محمد و نقدی، رضا (1397)، آستان قدس رضوی: متولیان و نائب‌التولیه‌ها، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
سیوری،ر.م. (1380)، «نظام تشکیلاتی صفویان»، تاریخ ایران(دورة صفویان)؛ پژوهش در دانشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: نشر جامی، صص161-180.
شهیدی، حمیده (1387)، «دارالشفاء آستان قدس رضوی در دورة صفویه»، دفتر اسناد، ج 4، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص69- 102.
--------- (1393)، «تاریخچة شربتخانة آستان قدس رضوی بر مبنای اسناد»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال 2، شمارة 2، پاییز، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص59-91.
طلایی، زهرا (1397)، «سیاست مذهبی صفویان و پیامد آن بر توسعة موقوفات حرم امام رضا(ع)»، فصلنامة پژوهش‌های تاریخی، سال 54، دورة جدید، سال 10، شمارة 1(پیاپی37)، بهار، صص129-.152
طلایی، زهرا، سمیعی، شکوه سادات (1396)، نشانی از مشهد قدیم در گذر اسناد تاریخی، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
فوران، جان (1392)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمة احمد تدین، تهران: مؤسسة خدمات فرهنگی رسا.
قصابیان، محمدرضا (1377)، تاریخ مشهد (از پیدایش تا آغاز دورة افشاریه)، مشهد: انتشارات انصار.
کمپفر،انگلبرت (1360)، سفرنامة کمپفر، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
محبوب، الهه (1385)، «بررسی چند طومار تاریخی از دوره صفویه تا قاجاریه»، دفتر اسناد، ج دوم و سوم، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص187-222.
مدرس رضوی، محمدتقی و دیگران (1386)، مشهد در آغاز قرن چهارده خورشیدی: مشهور به گزارش مکتب شاهپور، تصحیح و توضیح مهدی سیدی، مشهد: آهنگ قلم.
موسوی، آمنه (1397)، «بررسی اسناد یکی از قدیمی‌ترین حمام‌های وقفی ایران(حمام آغچه از دورة صفویه تا قاجار)»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال چهارم، شمارة 4، پاییز و زمستان 1397، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص123-141.
مولوی، عبدالحمید (1353)، پیش‌نویس موقوفات آستان ‌قدس، به شمارة ثبتی 58504 در کتابخانة آستان‌ قدس‌رضوی.
مؤتمن، علی (1348)، راهنما یا تاریخ آستان ‌قدس‌رضوی، مشهد: آستان ‌قدس‌رضوی.
نظرکرده، اعظم (1393)، «بررسی تشکیلات نظام زیارتنامه‌خوانی در آستان قدس رضوی»، پژوهشنامة مطالعات اسنادی و آرشیوی، سال دوم، شمارة 2، پاییز، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، صص92- 120.
نقدی، رضا (1391)، «موقوفات آستان قدس رضوی در عصر صفوی»، ویژه‌نامة وقف آستان ‌قدس‌رضوی، فروردین، مشهد: دبیرخانة شورای عالی فرهنگی آستان قدس، صص 72-78.
نقدی، رضا (1399)، تاریخ و تشکیلات آستان قدس رضوی در عصر قاجار، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
نوایی، عبدالحسین، احمدی، نزهت (1381)، «ساختار نهاد وقف در عصر صفوی»، نشریة علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، شمارة 43، پاییز، صص21-42.
دوره 17، شماره 63 - شماره پیاپی 63
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 97-136

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 01 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 03 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404