سایه‌های جنسی در ایران عصر صفوی: تحلیلی تاریخی-روان‌شناختی بر اساس نظریة سایة یونگ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای ایرانشناسی دانشگاه شهید بهشتی، بنیاد ایرانشناسی،تهران، ایران

2 استادیار گروه تاریخ واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی، علوم و تحقیقات تهران، ایران

چکیده
جامعة صفوی جامعه‌ای متکثر با لایه‌های متنوع و طبقات اجتماعی متفاوت بود؛ با وجود این، حکومت و برخی از طبقات اجتماعی آن تلاش می‌کردند با اتکا بر شریعت و هنجارهای عرفی، گرایش‌ها و رفتارهای متغایر با عرف و شرع را در حوزة زندگی جنسی اجتماعی کتمان کرده و تا حد امکان آن را به محاق برند. مطابق با نظریة «سایه» روان‌شناسی کارل گوستاو یونگ که بن‌مایة نظری این پژوهش برآن استوار است، آنچه در خودآگاه فردی و اجتماعی سرکوب یا انکار شود، در ناخودآگاه فردی یا جمعی تولید سایه می‌کند و این سایة نادیده انگاشته‌شده می‌تواند اثرات نامناسبی برفرد، جامعه و روان آن‌ها بگذارد. در دورة صفویه فشارهای مذهبی، سانسور اجتماعی و تقوای عرفی (خودآگاه)، سبب راندن امیال جنسی ممنوعه و نامتعارف (به ناخودآگاه جمعی) شد، اما آنچه در سطح جامعه سرکوب می‌شد، در قالب نمادین، پنهان و نامحسوس به حیات خود ادامه داد. این پژوهش با رویکرد میان‌رشته‌ای و بهره‌گیری از نظریة «سایه» یونگ و با استفاده از منابع فارسی و سفرنامه‌های اروپایی، سه محور اصلی روسپی‌گری، همجنس‌گرایی و نهاد متعه را به‌عنوان سایه‌های جنسی آن عصر بررسی کرده و نشان می‌دهد که این پدیده‌ها، هم‌زمان با طرد رسمی، در ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، هنری و آیینی جامعه تداوم یافتند. نتایج نشان می‌دهد که جامعة صفوی در این حوزه دچار «دوگانگی فرهنگی» بود؛ از یک‌سو تقبیح رسمی و از سوی دیگر بهره‌برداری پنهان یا نیمه‌رسمی. تحلیل نظریة سایة یونگ آشکار می‌کند که این تضاد، نه‌تنها مانع استمرار پدیده‌های جنسی حاشیه‌ای نشد، بلکه آن‌ها را در قالب‌های نمادین و نهادی بازتولید کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Sexual Shadows in Safavid Iran: A Historical/Psychological Analysis Based on Jung's Shadow Theory

نویسندگان English

Hossein Afshar 1
Mohammad Kalhor 2
Sina Foroozesh 3
1 PhD candidate in Iranology, Shahid Beheshti University - Iranology Foundation, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of History Yadegar Emam Branch Shahr-e Rey, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of History, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran
چکیده English

Safavid society was pluralistic with diverse layers and different social classes. Despite this, the government and certain social classes sought to conceal and, as far as possible, suppress tendencies and behaviors that were contrary to custom and religious law (Sharia) in the realm of social-sexual life, relying on Sharia and customary norms. According to the "Shadow" theory of Carl Gustav Jung, which forms the theoretical basis of the present study, whatever is repressed or denied in the individual and social conscious gives rise to a shadow in the individual or collective unconscious. This ignored shadow can have adverse effects on the individual, society, and their psyche. In the Safavid period, religious pressures, social censorship, and customary (self-conscious) piety led to the repression of forbidden and unconventional sexual desires (into the collective unconscious). However, what was suppressed at the societal level continued to exist in symbolic, hidden, and imperceptible forms. This interdisciplinary study uses Jung's ‘Shadow theory’ to examine three main axes—prostitution, homosexuality, and the institution of mut'ah (temporary marriage)—as the sexual shadows of that era drawing on Persian sources and European travelogues. It demonstrates that these phenomena, while officially rejected, persisted within the social, economic, artistic, and ritual structures of society. The results indicate that Safavid society suffered from a ‘cultural duality’ in this domain: official condemnation on the one hand, and hidden or semi-official exploitation, on the other. An analysis through Jung's Shadow theory reveals that this contradiction not only failed to prevent the continuation of marginal sexual phenomena but also reproduced them in symbolic and institutionalized forms

کلیدواژه‌ها English

Safavid
Sexual Shadow
Jungian Psychology
Prostitution
Homosexuality
Mut'ah (Temporary Marriage)
اسکندربیگ ترکمان (1390)، تاریخ عالم آرای عباسی، به کوشش فرید مرادی، ج 2، تهران: انتشارات نگاه.
اشترویس، یوهان (1402)، سفرنامة یوهان اشترویس، ترجمة ساسان تهماسبی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
اودویانیک، ولادیمیر والتر (1379)، یونگ و سیاست، ترجمة علیرضا طبیب،تهران: نشر نی.
اولئاریوس، آدام (1369)، سفرنامة آدام اولئاریوس، ترجمة حسن کردبچه، تهران: انتشارات کتاب برای همه.
آقاجری،هاشم (1389)، مقدمه‌ای بر مناسبات دین و دولت در ایران عصرصفوی، تهران: انتشارات طرح نو.
بازرگانان ونیزی (1381)، سفرنامه‌های ونیزیان در ایران، ترجمة منوچهرامیری، تهران: انتشارات خوارزمی.
باستانی پاریزی، محمدابراهیم (1362)، سیاست و اقتصاد عصر صفوی، تهران: انتشارت صفی علیشاه.
براون، ادوارد (1375)،تاریخ ادبیات ایران ،ج 5، ترجمة بهرام مقدادی، تهران: نشر مروارید.
بیات، اروج بیگ (1338)، دون ژوان ایرانی، ترجمة مسعود رجب نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بینیون، لورنس و دیگران (1396)، تاریخ تحلیلی هنر نگارگری ایرانی، ترجمة محمد ایرانمنش، تهران: انتشارات امیرکبیر.
پالمر ،مایکل (1385)، فروید، یونگ و دین،ترجمة محمد دهگانپور و غلامرضا محمودی، تهران: انتشارات رشد.
تاورنیه، ژان باتیست (1389)، سفرنامة تاورنیه، ترجمة حمیدرضا ارباب شیروانی، تهران: انتشارات نیلوفر.
تهماسب اول صفوی (1388)، تذکرة شاه تهماسب، به تصحیح کریم فیضی، قم: انتشارات مطبوعات دینی.
جونز، ایونز وارنت (1351)، گفت‌وشنودی با یونگ، ترجمة علی محمد برادران رفیعی، مشهد: انتشارات صحافیان.
چاپرا، دیپاک و دیگران (1392)، تأثیر سایه، ترجمة ساره سرگلزایی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ و زندگی.
الحسینی، خورشاه بن قباد الحسینی (1379)، تاریخ ایلچی نظام شاه، به تصحیح محمدرضا نصیری  و کوئیچی هانه دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
خمینی، روح‌الله موسوی (1349)، تحریرالوسیله، ج 2، ترجمة سیدمحمد باقر موسوی همدانی، نجف: دارالکتب العلمیه.
دلاواله، پیترو (1381)، سفرنامة پیترو دلاواله، ترجمة شعاع‌الدین شفا، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
دلیر، نیره (1400)، «گفتمان ظل‌اللهی در تاریخ‌نگاری عصر صفوی»، دوفصلنامة جستارهای تاریخی(پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، سال 12، شمارة 2، صص 75-99.
رابرتسون، رابین(1398)، کهن الگوی یونگی، ترجمة بیژن کریمی، تهران: نشر دف.
رستم الحکما، محمود هاشم آصف (1348)، رستم‌التواریخ، به کوشش محمد مشیری، تهران: نشر تابان.
روحی، زهره (1400)، تن‌بارگی در عصر صفوی، تهران: نشر انسان‌شناسی.
روملو، حسن بیگ (1384)، احسن التواریخ، ج3، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات اساطیر.
سانسون، نیکلاس (1346)، سفرنامة سانسون، ترجمة تقی تفضلی، تهران: انتشارات ابن سینا.
سیوری، راجر (1380)، در باب صفویان، ترجمة رمضان علی‌الهی، تهران: نشر مرکز.
شاردن، ژان (1375)، سفرنامة ژان شاردن، ترجمة اقبال یغمایی، ج 1تا 5، تهران: انتشارات توس.
شرلی، رابرت و آنتونی (1357)، سفرنامة برادران شرلی، ترجمة آوانس، به تصحیح محبت آیین، تهران: انتشارات کتابخانة منوچهری.
شمیسا، سیروس (1381)، شاهدبازی در ادبیات فارسی، تهران: انتشارات فردوس.
شهیدانی، شهاب، اصلاحی، مهشید سادات و اصلاحی، متین سادات (زمستان 1400)، «تبیین رویکرد جامعه و علل رواج روسپی‌گری زنان در عصر صفوی»، پژوهش‌نامة زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال 12، شمارة 4، صص 75-103.
صفت گل، منصور (1381)، ساختار نهاد و اندیشة دینی دینی در ایران عصر صفوی، تهران: نشر رسا.
عبدی بیگ شیرازی (1389)، تکمله الاخبار، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: نشر نی.
فروید، زیگموند (1385)، مکانیزم‌های دفاع روانی، ترجمة سید حبیب گوهری راد و محمد جوادی، تهران: انتشارات رادمهر.
فلور، ویلم (2010)، تاریخ اجتماعی روابط جنسی در ایران، ترجمة محسن مینوخرد، چ 1، استکهلم: انتشارات فردوسی.
فن فرانتس، ماری لوئیز، ادینجر، ادوارد، اف. (1393)، چهارمقالة یونگی، ترجمة مهدی سررشته‌داری، تهران: انتشارات مهراندیش.
فوردهام، فریدا (1388)، مقدمه‌ای بر روان‌شناسی یونگ، ترجمة مسعود میربها، تهران: نشر جامی.
فیگوئروا، دن گارسیا دسلیوا (1363)، سفرنامة فیگوئروا، ترجمة غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
قمی، قاضی احمد (1394)، خلاصه التواریخ، به تصحیح احسان اشراقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کاتف، فدت آفاناس یویچ (1356)، سفرنامة کاتف، ترجمة محمدصادق همایون فرد، تهران: انتشارات کتابخانة ملی.
کارری، جووانی فرانچسکو جملی (1383)، سفرنامة کارری، ترجمة عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
کدیور، جمیله (1378)، تحول گفتمان سیاسی شیعه در ایران، تهران: انتشارات طرح نو.
کریمی، بهزاد (1395)، زنان در گفتمان پزشکی ایران با تکیه‌بر دورة صفویه، تهران: انتشارات پژوهشکدة تاریخ اسلام.
متی، رودی (1399)، تفریحات ایرانیان (مسکرات و مخدرات از صفویه تا قاجاریه)، ترجمة مانی صالحی علامه، تهران: نشر نامک.
مورنو، آنتونیو (1386)، یونگ، خدایان و انسان مدرن، ترجمة داریوش مهرجویی، تهران: نشر مرکز.
موسی‌پور بشلی، ابراهیم (1395)، دین زیسته و زندگی روزانه، تهران: انتشارات پژوهشکدة تاریخ اسلام
میچل، کالین (1397)، سیاست‌ورزی در ایران صفوی، تهران: انتشارات فرهنگ جاوید.
میرمحمدصادق، سعید (1400)، تاریخ صفویه به روایت سنگ نبشته‌ها، تهران: انتشرات محمود افشار و سخن.
هربرت، توماس (1400)، سفرنامة توماس هربرت، ترجمة حسن جوادی و ویلم فلور، تهران: انتشارات آبادبوم.
هینتس، والتر (1381)، شاه اسماعیل دوم صفوی، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یونگ، کارل گوستاو (1368)، چهار صورت مثالی، ترجمة پروین فرامرزی، تهران: انتشارات به نشر.
------------- (1372)، جهان نگری، ترجمة جلال ستاری، تهران: انتشارات توس.
------------- (1381)، انسان امروزی در جستجوی روح خود، فریدون و لیلا فرامرزی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
------------- (1383)، آیون (پژوهشی در پدیده‌شناسی خویشتن)، ترجمة پروین فرامرزی و فریدون فرامرزی، مشهد: آستان قدس رضوی انتشارات به نشر.
------------- (1385الف)، روح و زندگی، ترجمة لطیف صدقیانی، تهران: انتشارات جامی.
------------- (1385ب)، راز پیوند، ترجمة پروین و فریدون فرامرزی، تهران: انتشارات به نشر.
------------- (1386الف)، روانشناسی و دین، ترجمة فواد روحانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
------------- (1386ب)، انسان و سمبول‌هایش، ترجمة محمود سلطانیه، تهران: انتشارات جامی.
------------- (1390)، روانشناسی انتقال؛ مجموعه آثار یونگ، ترجمة پروین فرامرزی و گلناز رعدی آذرخشی، مشهد: آستان قدس رضوی انتشارات به نشر.
Mathee, Rudi;) 2000, (Prostitutes, courtesans and Dancing Girls: Women Entertainers in Safavid Iran, Iran and beyond: Mazda Publisher.
دوره 17، شماره 63 - شماره پیاپی 63
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 137-174

  • تاریخ دریافت 17 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 24 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 08 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404