ناسیونالیسم تجدّدخواهِ پسامشروطه و مسئلة انحطاط و عقب‌ماندگی از دیدگاه سیّدحسن تقی‌زاده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری تاریخ پس از اسلام دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده
واکاوی عقب­‌ماندگی ایران، تقدیر تاریخیِ مواجهه با مدرنیتة غرب است، که ایرانیان را به آگاهی تاریخی در این مسئله واداشت. هم‌­سو با ریشه­‌یابی عقب­‌ماندگی، پرسش از انحطاط نیز بخشی از این مواجهة ناگزیر شد. تجربة مشروطه، ناکامی آن و جنگ جهانی نیز بخشی از این مواجهة در جریان است که در تکاپوهای ملی‌گرایانه آشکار شد؛ ازاین‌­رو، یکی از اشکال تبیینِ وضعیتِ مُنحط و عقب‌­ماندة ایران در «ملی‌گرایی تجدّدخواهِ» پسامشروطه نمود یافت. این رویکرد، به­ امید نجات ایران و نیز به‌­دلیل گرایش به غرب، به ناسیونالیسم و تجدّد روی آورد که چهرة برجستة این رهیافت، سیّدحسن تقی‌­زاده است. این مقاله با استفاده از رویکرد تحلیلی – توصیفی در پی پاسخ به این پرسش است که او چه تحلیلی از وضعیّت مُنحط و عقب­‌ماندة ایران داشت؟ او این مسئله را در نسبت با اقوام بیگانه، تقدّم بینش هندی، بی‌سوادی عامه، اسیری و پستیِ نسوان، فساد اخلاق و باورهای دینی آمیخته با تعصّبات فرض می‌­کند؛ بنابراین، نه‌­تنها به اصول عقلانی و علمی تمدّن غرب تأکید داشت که راهبردش را در هواداری از تمدّن ایرانی و برگرداندن عظمت آن می­‌دانست.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Post-Constitutional Revolution Modernist Nationalism and the Problem of Decadence and Backwardness from the Viewpoint of Seyyed Hassan Taqizadeh

نویسنده English

manochehr mohamadyosefi
PhD graduate in Post-Islamic History, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The analysis of Iran's backwardness is the historical destiny of confronting Western modernity, which compelled Iranians toward a historical awareness of this issue. Concurrent with the search for the roots of backwardness, the question of decadence also became part of this inevitable confrontation. The experience of the Constitutional Revolution, its failure, and the World War are also parts of this ongoing confrontation, which manifested in nationalist endeavors; hence, one form of explaining Iran's decadent and backward condition appeared in the "modernist nationalism" of the post-Constitutional era. This approach, hoping to save Iran and also due to an inclination toward the West, turned to nationalism and modernity, with Seyyed Hassan Taqizadeh being the prominent figure of this approach. Using an analytical-descriptive approach, the present article seeks to answer the question: what was Taqizadeh’s analysis of Iran's decadent and backward condition? He posits this problem in relation to foreign races, the precedence of the Indian worldview, public illiteracy, the confinement and baseness of women, moral corruption, and religious beliefs mixed with bigotry. Therefore, he not only emphasized the rational and scientific principles of Western civilization but also considered his strategy to be advocating for Iranian civilization and restoring its greatness.

کلیدواژه‌ها English

Foreign races
Indian worldview
Illiteracy
Confinement of women
Morality
Religious beliefs
آدمیت، فریدون (1357)، اندیشه­‌های میرزاآقاخان کرمانی، تهران: پیام.   
آذرنگ، عبدالحسین (1391)، سقوط­‌ها، فروپاشی­‌ها، تهران: جهان کتاب.
آشوری، داریوش (1398)، دانشنامة سیاسی: فرهنگ اصلاحات و مکتب­‌های سیاسی، تهران: مروارید.
احمدی، حمید (1386)، «دین و ملیت در ایران: همیاری یا کشمکش؟»، در: حمید احمدی، ایران: هویت، ملیت، قومیت، (مجموعه مقالات)، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
افشار، ایرج (1398)، «مروری بر زندگی سیدحسن تقی‌­زاده: از تولد تا پایان انقلاب مشروطه»، قلم‌یاران، شمارة 21، صص 52-47.
انتخابی، نادر (1390)، ناسیونالیسم و تجدّد در ایران و ترکیه، تهران: نگارة آفتاب.
ایمانی، محمد (1398)، «پاسکال یا دکارت؟ جستاری در دفاع از سنت»، قلم­‌یاران، شمارة21، صص53-57.
بهنام، جمشید (1396)، اندیشمندان ایرانی در برلین، تهران: فروزان ­روز.
بهنام، جمشید (1382)، «تقی‌­زاده و مسئلة تجدّد»، ایران­‌نامه، شمارة 81-82، صص 77-90.
تقی‌­زاده، حسن (1328)، «بعضی از علّل ترقّی و انحطاط تاریخی ایران»، یادگار، سال پنجم، شمارة 10، صص1-13.
تقی‌­زاده، حسن (1392ب)، نوشته‌­های سیاسی و سرگذشتی، زیرنظر ایرج افشار، ترجمة مرتضی ثاقب­ فر، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1392الف)، تعلیم ­و تربیت، به ­کوشش ایرج افشار، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1388)، مانی‌­شناسی، زیرنظر ایرج افشار، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1396)، جوهر تاریخ، زیر نظر ایرج افشار و به­ کوشش کاوه بیات، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1393ب)، نوشته‌­های تاریخی و نوروز، زیر نظر ایرج افشار، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1393ج)، تاریخ عربستان و قوم عرب، زیر نظر ایرج افشار، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1393الف)، کتاب­‌ها، مقدمه­‌ها، نقدها، دانشمندان، ایرا­نشناسان، زیر نظر ایرج افشار، تهران: توس. 
تقی‌­زاده، حسن (1394)، سرمقاله‌­های کاوه، زیرنظر ایرج افشار با یاری میلاد عظیمی، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1390)، زندگی طوفانی، به ­کوشش ایرج افشار، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1386)، مشروطیّت، زیرنظر ایرج افشار، تهران: توس.
تقی‌­زاده، حسن (1389)، از پرویز تا چنگیز، تهران: نیک­فرجام.
توکلی­ طرقی، محمد (1382)، تجدد بومی و بازاندیشی تاریخ، تهران: نشر تاریخ ایران.
جوادی، حسن (1400)، ادوارد براون و ایران، تهران: فرهنگ نشر نو.
دهقانی، مجید (1398)، «تأثیر مطالعات فرهنگی بر اندیشة سیاسی ِتقی‌­زاده»، قلم‌­یاران، شمارة 21، صص 67-69.
بهرامی، عسکر، شمس، اسماعیل (1394)، «تَقیْ‌زاده، سیدحسن، از مشهورتـرین رجال صدر مشروطۀ ایران، سیاستمدار، محقق نامدار و صاحب آثاری برجسته در تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام»، دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج4، ص 1739.
رحمانیان، داریوش (1382)، تاریخ علّت‌­شناسی انحطاط و عقب­‌ماندگی ایرانیان و مسلمین، تبریز: دانشگاه تبریز.
زارع، حامد (1401)، «تداوم فرهنگی ایران چیست و چگونه عمل می‌­کند؟»، سیاست­نامه، سال ششم، شمارة 23، صص 47و47.
سلیمان نژاد، فرهاد (1398)، «مشروطه­‌خواه لیبرال: تأملاتی دربارة اندیشة سیاسیِ علامة تجدد سیدحسن تقی‌­زاده»، قلم‌یاران، سال سوم، شمارة 21، صص 36 – 46.
صالحی، نصرالّله (1380)، «تبیین تاریخی چیست؟»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارة 48، صص 4-6.
طباطبایی، سیّدجواد (1386)، دیباچه‌­ای بر نظریة انحطاط ایران، تهران: نشر نگاه معاصر. 
غفاری­‌فرد، عباسقلی (1393)، تاریخ‌­پژوهی در آسیب‌­شناسی اخلاقی ایرانی‌­ها، تهران: دات.
فراستخواه، مقصود (1397)، ما ایرانیان: زمینه­‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی، تهران: نی.
فراستخواه، مقصود (1400)، مسئلة ایران: مجموعه مقالات، تهران: آگاه.
فیرحی، داود (1400)، فقه و سیاست در ایران معاصر، تهران: نی.
قلی­زاده، محمدرضا (1398)، «سیدحسن تقی‌­زاده، تاریخ­نگار یا سیاستمدار؟»، قلم‌­یاران، سال سوم، شمارة 21، ص 71.
کاسیر، ارنست (1389)، فلسفه­ روشنگری، ترجمة یدالله موقن، تهران: نیلوفر.
کریمی، بهزاد (1395)، زنان در گفتمان پزشکی ایران با تکیه بر دورة صفویه، تهران: پژوهشکدة­ تاریخ اسلام.
کلانی، مانی و رستمی، فرمان (1401)، گفت‌­وگوهای توسعه؛ روایت مقصود فراستخواه از مسألة­ توسعه در ایران، زیرنظر محسن رنانی، تهران: طرح نو.
لوفان‌­باومر، فرانکلین (1385)، جریان­‌های اصلی اندیشة­ غربی، ترجمة کامبیز گوتن، تهران: حکمت.
مالکم، سرجان (بیتا)، تاریخ ایران، ترجمه میرزا حیرت، تهران: کتاب­فروشی سعدی.
محبی، محمد (1398)،«تقی‌­زاده و ضعف فلسفة حقوق مشروطیت در ایران»، در: قلم‌­یاران، شمارة 21، صص58-60.
مرادخانی، فردین (1402)، «تحلیلی بر سخنان سیدحسن تقی‌­زاده در مجلس اول از منظر دانش حقوق»، پدران بنیان­گذار ایران جدید، تهران: نشر اگر، صص 113-141.
ملائی­ توانی، علیرضا (1395)، از کاوه تا کسروی، تهران: پژوهشکدة تاریخ اسلام.
ملائی ­توانی، علیرضا (1397)، سه روحانی دگراندیش: دولت‌­آبادی، سنگلجی، حکمی ­زاده، تهران: پژوهشکدة­ تاریخ اسلام.
میرزایی، سیدآیت­ الله (1399)، ناسیونالیسم و قومیت در ایران، تهران: نشر آگاه.
میلانی، عباس (1387)، تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران: اختران.
نجم ­آبادی، افسانه (1397)، زنان سیبیلو  و مردان بی‌­ریش؛ نگرانی‌­های جنسیتی در مدرنیته ایرانی، ترجمة آتنا کامل و ایمان واقفی، تهران: تیسا.
نوری، شیخ فضل ­الله (1362)، مجموعه­‌ای از رسائل، اعلامیه‌­ها، مکتوبات، ... و روزنامة شیخ فضل­‌الله نوری، به ­کوشش محمد ترکمان، تهران: مؤسسة خدمات فرهنگی رسا.
همایون­ کاتوزیان، محمدعلی (1382)، «سیدحسن تقی‌­زاده با سه زندگی در یک عمر»، ایران­‌نامه، شمارة 81-82، صص 7-48.
دوره 17، شماره 63 - شماره پیاپی 63
بهار 1404
بهار 1404
صفحه 175-217

  • تاریخ دریافت 10 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 19 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 25 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار 01 خرداد 1404