بازنمایی تاریخ ایران در کتاب‌های درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دورة محمدرضاشاه پهلوی: تحلیلی انتقادی بر مبنای نظریة روث وداک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

2 کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه اراک، اراک، ایران.

3 دکتری تاریخ ایران، کارشناس پژوهشگر مرکز مطالعات اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده
مطالعة حاضر با هدف تحلیل انتقادی گفتمان کتاب‌های درسی تاریخ مقطع پنجم ابتدایی (چاپ 1341) و ششم ابتدایی (چاپ 1345) در دورة محمدرضاشاه پهلوی انجام شده است. چهارچوب نظری این پژوهش نظریة «تحلیل گفتمان تاریخی» روث وُداک است که با تأکید بر ابعاد گفتمانی قدرت، ایدئولوژی، حافظة جمعی و بازنمایی تاریخی، به واکاوی فرایندهای مشروعیت‌بخشی، طرد و هویت‌سازی در متون رسمی آموزشی می‌پردازد. در این مطالعه، کتاب‌های تاریخ پنجم و ششم ابتدایی منابع اصلی گفتمانی نظام آموزشی دورة محمدرضاشاه پهلوی مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام آموزشی این دوره، با به‌کارگیری استراتژی‌هایی چون اسطوره‌سازی از شاهان باستان، حذف و تحقیر دورة قاجار، قهرمان‌سازی از خاندان پهلوی و برجسته‌سازی مفاهیمی چون «تمدن ایرانی»، «اقتدار ملی» و «مدرنیتة دولتی» به تولید حافظه‌ای تاریخی اقدام کرده که در خدمت تثبیت مشروعیت سیاسی و فرهنگی سلطنت پهلوی بوده است. از منظر نظریة وُداک، این فرایند با استفاده از ابزارهایی مانند واژگان ارزشی، روایت‌های تک‌سویه، تکرار بینامتنی و تصویرسازی عاطفی در راستای شکل‌دهی به گفتمان غالب تاریخی صورت گرفته است. مقالة حاضر می‌کوشد با بازخوانی انتقادی این متون، زمینه‌ای برای تحلیل سیاست حافظه و آموزش ایدئولوژیک تاریخ فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Representation of Iranian History in Fifth-Grade (1962 Edition) and Sixth-Grade (1966 Edition) History Textbooks during the Mohammad Reza Shah Pahlavi Era: A Critical Analysis Based on Ruth Wodak's Theory

نویسندگان English

Emam’ali Sha’bani 1
Paiman Mohammadi 2
Mehdi Zamani 3
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 MA Graduate in History, University of Arak, Arak, Iran
3 PhD Graduate in Iranian History, Expert Researcher at the Center for Economic and Political Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
چکیده English

the present study aims to present a critical analysis of the discourse in fifth-grade (1962 edition) and sixth-grade (1966 edition) history textbooks during the Mohammad Reza Shah Pahlavi era. The theoretical framework of this research includes Ruth Wodak's ‘Discourse-Historical Approach,’ which, by emphasizing the discursive dimensions of power, ideology, collective memory, and historical representation, examines the processes of legitimation, exclusion, and identity formation in official educational texts. In this study, the fifth and sixth-grade history textbooks were analyzed as the primary discursive sources of the educational system during the Mohammad Reza Shah Pahlavi era. The findings indicate that the educational system of this period employed strategies such as mythologizing ancient kings, eliminating and disparaging the Qajar era, heroizing the Pahlavi dynasty, and emphasizing concepts like "Iranian civilization," "national authority," and "state modernity" to produce a historical memory that served to consolidate the political and cultural legitimacy of the Pahlavi monarchy. From the perspective of Wodak's theory, this process utilized tools such as value-laden vocabulary, one-sided narratives, intertextual repetition, and emotional imagery to shape the dominant historical discourse. This article seeks to provide a basis for analyzing the politics of memory and ideological history education through a critical rereading of these texts.

کلیدواژه‌ها English

Critical Historical Discourse Analysis
History Textbook
Pahlavi Ideology
Qajar Antagonism
Iranian Nationalism
Political Legitimacy
آشوری، داریوش (1377)، ما و مدرنیته، تهران: موسسه فرهنگی صراط
آشوری، داریوش (1379)، دانشنامة سیاسی، تهران: انتشارات مروارید.
پروانه، فرهاد (1399)، «تحلیل کتابهای درسی تاریخ مقطع متوسطه نظام آموزشی ایران در دورة پهلوی دوم از منظر بررسی و مقایسة مؤلفه‌های هویت ملی با هویت دینی»، فصلنامة آموزش پژوهی، دورة دوم، شمارة 23، صص 29-46.
خدایار ابراهیم و فتحی، اعظم (1387)، «هویّت ملّی در کتاب‌های درسی آموزش و پرورش مورد مطالعه: دورة متوسطه«، فصلنامة مطالعات ملّی، سال 21، شمارة2، 27-52.
خسروانیان، حمیدرضا (1388)، «ترسیم هویّت ملّی (ایرانی) در کتاب‌های درسی تاریخ متوسطه از سال 1344 تا 1385»، استاد راهنما دکتر عیسی ابراهیم زاده، تهران: بنیاد ایران شناسی و دانشگاه شهید بهشتی، پایان نامة کارشناسی ارشد.
شعاری نژاد، علی اکبر (1386)، فلسفة آموزش و پرورش، چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر.
صالحی عمران، ابراهیم و دیگران (1387)، «بررسی میزان توجه مؤلفه‌های هویّت در کتاب‌های درسی دورة آموزش راهنمایی»، فصلنامة مطالعات ملّی، شمارة 35، صص 3-26.
کتاب درسی تاریخ، پایه پنجم، 1341.
کتاب درسی تاریخ، پایه ششم، 1345.
گیدنز، آنتونی (1376)، جامعه‌شناسی، ترجمة منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.
مجیدی، موسی (1364)، «تاریخچة مختصر کتابهای درسی و سیر تطور آن در ایران»، فصلنامة تعلیم و تربیت، شمارة ،4 صص 65-95.
معتمدی، اسفندیار (1382)، «کتاب‌های درسی در ایران از تاسیس دارالفنون تا انقلاب اسلامی»، مجلة تاریخ معاصر، شمارة 27، صص 111-138.
منصوری، علی و فریدونی، آزیتا (1388)، «تبلور هویّت در کتب درسی، برّرسی محتوایی کتاب درسی دورة ابتدایی»، فصلنامة مطالعات ملّی، شمارة 38، صص 27-46.
Wodak, R., & Reisigl, M. (2001), Discourse and Discrimination: Rhetorics of Racism and Antisemitism, Routledge.
Wodak, R. & Meyer, M. (2009), Methods of Critical Discourse Analysis, (2nd ed.) — SAGE.
Wodak, R. (2011,) The Discourse of Politics in Action: Politics as Usual, Palgrave Macmillan.
دوره 17، شماره 64 - شماره پیاپی 64
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 1-24

  • تاریخ دریافت 14 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 21 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 10 آبان 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404