بررسی محتوایی رسالۀ موسیقی امیرخان کوکبی گرجی با نگاهی تطبیقی به بهجت‌الروح عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین و رسالۀ موسیقی عبدالرحمن‌بن سیف غزنوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و فرهنگ، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکترای تاریخ ایران اسلامی، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران.

چکیده
رسالۀ موسیقی امیرخان کوکبی گرجی، موسیقی‌دان و نوازندۀ درباری دورۀ شاه‌سلطان‌ حسین صفوی، یکی از آخرین رسالات مهم موسیقی تألیف‌شده در عصر صفوی است که نمایانگر نخستین مرحله‌های گذار در تاریخ موسیقی ایران از نظام مقامی به دستگاهی است. این رساله یک دیباچة بسیار مفصل و دو بخش دارد؛ بخش اول در پانزده باب در نظریۀ موسیقی است و بخش دیگر بیشتر به بحور اصول، ادوار ایقاعی و تصانیف ساختۀ این مصنّف و دیگر تصنیف‌سازان معاصر او اختصاص دارد. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای این رساله و سنجش جایگاه آن در تداوم سنت رساله‌نویسی موسیقایی ایران، به بررسی تطبیقی آن با دو متن برجستۀ پیش از خود ـ بهجت‌الروح اثر عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین و رسالۀ عبدالرحمن‌بن سیف غزنوی ـ می‌پردازد. رویکرد پژوهش توصیفی-تحلیلی است؛ همچنین داده‌های نسخه‌شناختی و محتوایی رساله‌ها گردآوری و سپس بر اساس مقایسۀ ابواب و ساختارهای نظری تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد امیرخان با بهره‌گیری از مبانی نظری عبدالقادر مراغی و تأثیرپذیری از دو رسالۀ پیش‌گفته، نظامی منسجم‌تر و درعین‌حال ساده‌تر از موسیقی نظری صفوی عرضه کرده است. تأکید بر مفاهیمی چون «بانگ»، «شدود»، «بحور اصول» و به‌ویژه «گوشه» بیان‌کنندة آگاهی مؤلف از تحولات موسیقایی زمانۀ خویش و پیوند اندیشۀ او با جریان دستگاهی متأخر است. در تطبیق با رسالات صفی‌الدین و غزنوی، تفاوت نگرش امیرخان در تنظیم منطقی ابواب و کاستن از عناصر فراموسیقایی، از عقلانیت بیشتر و گرایش به تحلیل تجربی موسیقی حکایت دارد؛ درنتیجه، رسالۀ امیرخان کوکبی گرجی را می‌توان حلقۀ پیوند سنت نظری موسیقی مقامی عصر صفوی با موسیقی دستگاهی پساصفوی دانست؛ اثری که ضمن بازتاب افول دربار صفوی، استمرار حیات فکری و زیبایی‌شناختی موسیقی ایران را در قرن دوازدهم هجری نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

A Content Analysis of the Treatise on Music by Amir Khan Kokabi Gorji: A Comparative Analysis of Bahjat al-Rūh by Abd al-Mu’min ibn Safi al-Din and the Treatise on Music by Abd al-Rahman ibn Sayf Ghaznavi

نویسندگان English

Sahand Soltandoost 1
Amir Hossein Davoodvandi 2
Masoud Bayat 3
1 Assistant professor, Art Research Department, Art and Architecture Faculty, University of Science and Culture, Tehran, Iran
2 PhD Candidate in Iranian Islamic History, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Islamic History and Civilization, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
چکیده English

The musical treatise of Amir Khan Kokabi Gorji, a court musician and instrumentalist during the reign of Shah Sultan Hoseyn Safavi, represents one of the last major works on music composed in the Safavid era and reflects the earliest stages of Iran’s transition from the modal (Maqām) system to the emerging Dastgāh framework. The treatise consists of an extensive preface and two main sections: the first, comprising fifteen chapters, addresses theoretical aspects of music, while the second is devoted primarily to rhythmic cycles (buḥūr al-uṣūl), metric patterns, and compositions authored by Amir Khan and his contemporaries. This study aims to analyze the content of the treatise and to assess its place within the continuity of Iranian musical treatise-writing tradition by undertaking a comparative examination with two preceding seminal texts—Bahjat al-Rūh by ‘Abd al-Mu’min ibn Safi al-Din and the treatise of ‘Abd al-Rahman ibn Sayf Ghaznavi. Employing a descriptive–analytical method, codicological and textual data from the manuscripts were collected and systematically analyzed through comparison of chapters and theoretical structures. The findings indicate that Amir Khan, drawing on the theoretical foundations of ‘Abd al-Qadir Maraghi and influenced by the aforementioned treatises, articulated a more coherent yet simplified version of Safavid theoretical music. His emphasis on concepts such as ‘bāng’, ‘shudūd’ (modal transpositions), ‘buḥūr al-uṣūl,’ and especially ‘gūsheh’ demonstrates both his awareness of contemporary musical transformations and his intellectual connection to the later Dastgāh tradition. In comparison with the works of Safi al-Din and Ghaznavi, Amir Khan’s rational organization of chapters and reduction of extra-musical elements reveal a stronger inclination toward empirical analysis of music. Consequently, Amir Khan Kokabi Gorji’s treatise may be regarded as a crucial link between the Safavid-era modal tradition and the post-Safavid Dastgāh system—an important document that, while reflecting the decline of the Safavid court, simultaneously attests to the enduring intellectual and aesthetic vitality of Iranian music in the twelfth century AH (18th century CE).

کلیدواژه‌ها English

Musical Treatise
Amir Khan Kokabi Gorji
Safavid-era Music
Ancient Iranian Music
Bahjat al-Rūh
اسدی، مهدی (۱۳۹6). پنج رسالۀ موجز در موسیقی قدیم ایران. کرمان: دانشگاه آزاد اسلامی کرمان.
بیگ‌باباپور، یوسف (۱۳۹۳). فهرست توصیفی دستنوشت‌های موسیقی در کتابخانه‌های ایران و برخی کتابخانه‌های جهان. تهران: منشور سمیر.
پورجوادی، امیرحسین (۱۳۹۸). «تَرَنّم» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
ترنم> [تاریخ دسترسی: ۲۸ اسفند ۱۴۰۲]
پورجوادی، امیرحسین؛ افتخاری، نیّره (۱۳۹۸). «تار» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
تار> [تاریخ دسترسی: ۲۸ اسفند ۱۴۰۲]
ثابت‌زاده، منصوره (۱۳۹۹). سه رسالۀ موسیقی قدیم ایران. چاپ دوم، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
خضرائی، بابک (۱۳۸۵). «رسالۀ موسیقی امیرخان گرجی» در گلستان هنر. پاییز ۱۳۸۵، ش. ۵. صص. ۹-۱۵۲.
خضرائی، بابک (۱۳۸۶). «سایه‌ای از تفکر دستگاهی در رسالۀ امیرخان گرجی» در کتاب سال شیدا (مجموعه مقالات موسیقی). ش. ۸۹. تهران: انتشارات کتاب خورشید، صص 152-159.
خضرائی، بابک (۱۳۸۹). «تلاش برای بازخوانی بحور اصول (دورهای ایقاعی) در رسالۀ امیرخان گرجی» در کتاب سال شیدا (مجموعه مقالات موسیقی). ش. ۱۰ و ۱۱. صص. ۷۹-۷۲.
دانش‌پژوه، محمدتقی (۱۳۹۰). فهرست آثار خطی در موسیقی (فارسی، عربی و ترکی). به‌کوشش قدرت‌اللّه پیشنماززاده. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ذاکر جعفری، نرگس (۱۳۹۲). «جایگاه ساز عود و انواع مختلف آن در تاریخ موسیقی ایرانِ پس از اسلام». در تاریخ علم. پاییز و زمستان ۱۳۹۲، دورۀ ۱۱، ش. ۲ (۱۵). صص. ۲۰۶-۱۹۱.
سانسون، مارتین. (1346). سفرنامۀ سانسون. ترجمۀ تقی تفضلی. تهران: ابن سینا.
سلطاندوست، سهند. (1400). سیر تحول و دوره‌بندی مکتوبات فارسی در باب موسیقی ایرانی (قرن 10 تا 13ق). رسالۀ دکتری رشتۀ پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس.
سیف غزنوی، عبدالرحمن (۱۳۹۲). رساله در موسیقی‌درمانی؛ نگاشتۀ خواجه عبدالرحمن‌بن سیف‌الدین غزنوی. با مقدمه و اهتمام یوسف بیگ‌باباپور. تهران: سفیر اردهال.
شاردن، ژان. (1338). سیاحتنامۀ شاردن. ترجمۀ محمد عباسی. تهران: امیرکبیر.
عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین (۱۳۴۶). رسالۀ موسیقی بهجت‌الروح. با مقابله و مقدمه و تعلیقات ھ. ل. رابینو دی برگوماله. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
عبدالمؤمن‌بن صفی‌الدین. رسالۀ موسیقی بهجت‌الروح. به‌سعی و اهتمام ھ. ل. رابینو دی برگوماله. کتابخانۀ مجلس. ۹۴۳۴ [نسخۀ دست‌نویس چاپی]. ۱۹۴۳م.
فیدالگو، گرگوریا. (1337). گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه‌سلطان حسین صفوی. ترجمۀ پروین حکمت. تهران: دانشگاه تهران.
کارری، جملی. (1348). سفرنامۀ جملی کارری. ترجمۀ عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ. تبریز: ادارۀ کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
کروسینسکی، تادوز یودا. (1363). سفرنامۀ کروسینسکی. ترجمۀ مریم میراحمدی. تهران: توس.
کمپفر، انگلبرت. (1363). سفرنامۀ کمپفر. ترجمۀ کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.
کوکبی گرجی، امیرخان. رساله در موسیقی. تهران: کتابخانۀ مجلس. ۲۲۱۱. [نسخۀ خطی]. ۱۳۰۵ق.
کوکبی گرجی، امیرخان. رسالۀ کمترین غلامان. پاریس: کتابخانۀ ملی فرانسه. S. P. 1087. [نسخۀ خطی]. اواسط قرن ۱۱ق.
کوکبی گرجی، امیرخان. رسالۀ موسیقی یا تذکره. تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ۸۴۹۹. [نسخۀ خطی]. قرن ۱۱ق.
ماهیار، عباس (۱۳۹۲). «بررسی مفهوم "طالع" در شعر فارسی» در دوفصلنامۀ علامه/ نامۀ پژوهشی ادبیات و عرفان. پاییز و زمستان ۹۲، سال سیزدهم، ش. ۴۲. صص. ۱۲۷-۱۱۵.
محمدزاده صدیق، حسین. (۱۳۸۹). سیری در رساله‌های موسیقایی. تهران: انتشارات سوره مهر.
مسعودیه، محمدتقی. (۱۳۹۱). فهرست نسخ خطی موسیقی ایرانی. به‌کوشش قدسیه مسعودیه. ویراستار: محمدتقی حسینی. تهران: پژوهشکدۀ هنر.
مسیح‌فر، فاطمه. (1392). موسیقی در دورۀ صفویه. نشریۀ تاریخ‌پژوهی. ش. 54. صص 218-199.
مهدوی، سیدمصلح‌الدین. (۱۳۸۶). اعلام اصفهان (۴ جلدی). تصحیح، تحقیق و اضافات: غلام‌رضا نصراللهی. اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
میثمی، سیدحسین. (۱۳۸۹). موسیقی عصر صفوی. تهران: فرهنگستان هنر.
نصیری، محمد ابراهیم‌بن زین‌العابدین. (1373). دستور شهریاران (سال‌های 1105 تا 1110ق پادشاهی شاه‌سلطان حسین صفوی). به‌کوشش محمد نادر نصیری مقدم. تهران: بنیاد موقوفات افشار.
نعمتی، محمدعلی؛ شهیدانی، شهاب و ثواقب، جهانبخش. (1400). موسیقیِ عصر صفویه (کارکردها، سازها و کیفیت) در نگاه جهانگردان اروپایی. دوفصلنامۀ تاریخ و فرهنگ. دورۀ 53، ش. 1. صص 140-111.
Pourjavady, Amir Hosein. (2005). The Musical Codex of Amir Khan Gorji (c. 1108-1697). [Dissertation]. US: LA, University of California.
دوره 17، شماره 64 - شماره پیاپی 64
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 101-136

  • تاریخ دریافت 06 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 15 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 01 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404