بازتاب داستان­‌های عاشقانه و عارفانه در کاشی­نگاری دورة قاجار (مطالعة موردی آثار علی‌محمد اصفهانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فرش دانشکدة هنر دانشگاه بیرجند، خراسان جنوبی، ایران

2 دانش‌أموخته کارشناسی ارشد رشتة هنر اسلامی (مطالعات تاریخی)، دانشگاه بیرجند، خراسان جنوبی، ایران

چکیده
دورة قاجار را باید یکی از مهم‌ترین و نوآورترین ادوار تاریخ هنر ایران به‌شمار آورد؛ عصری که در آن پیوند میان سنت‌های هنری گذشته و جریان‌های نوین برقرار شد. کاشی‌نگاری این دوره تنها بیان‌کنندة ذوق و مهارت هنرمندان نیست، بلکه بستری برای بازتاب جلوه‌های ادبیات و روایت‌های داستانی نیز فراهم کرده است. در میان مضامین گوناگون، حضور پررنگ داستان‌های عاشقانه و عارفانه جایگاه ویژه‌ای دارد. علی‌محمد اصفهانی، از برجسته‌ترین هنرمندان و کاشی‌کاران این دوره، با بهره‌گیری از توانایی‌های خود در نقاشی و کاشی‌نگاری، آثاری آفرید که ترکیب زیبایی از نقوش ختایی و اسلیمی و نگارگری ایرانی است؛  بر این ­اساس، پژوهش حاضر به‌دنبال پاسخ به دو پرسش اصلی است: نخست آنکه کدام داستان‌های عاشقانه و عارفانه در کاشی‌نگاری دورة قاجار بازتاب یافته‌اند؟ و دوم، علی‌محمد اصفهانی با استفاده از چه شیوه‌ها و ویژگی‌های تصویری به بازنمایی این مضامین پرداخته است؟ هدف اصلی مقاله، تحلیل و بررسی جایگاه داستان‌های عاشقانه و عارفانه در آثار کاشی‌نگاری این هنرمند است. رویکرد پژوهش حاضر، توصیفی ـ تحلیلی بوده و گردآوری داده‌ها برپایة منابع کتابخانه‌ای و اسنادی صورت گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اصفهانی با تلفیق مهارت‌های نقاشی و کاشی‌نگاری، توانسته است مضامین ادبیات کلاسیک فارسی به‌ویژه روایت‌های خمسة نظامی را در قالب نقوش کاشی به تصویر بکشد. او با استفاده از ترکیب‌بندی‌های هندسی متنوع مانند قاب‌های بیضی و مستطیل، رعایت اصول پرسپکتیو و ایجاد عمق بصری، موفق شده است روایت‌های عاشقانه و عارفانه را به‌گونه‌ای هنرمندانه و اثرگذار در آثار خود بازتاب دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Reflection of Romantic and Mystical Narratives in Qajar Tile Paintings: A Case Study of the Works of Ali Muhammad Isfahani

نویسندگان English

Arezoo Paydarfard 1
Zahra Esmaili 2
1 Assistant professor, Department of Carpet, Faculty of Art, University of Birjand, Khorasan Jonoubi, Iran
2 MA Graduate in Islamic Art (Historical Studies), University of Birjand, Khorasan Jonoubi, Iran
چکیده English

The Qajar period should be considered as one of the most significant and innovative eras in the history of Iranian art, an age in which traditional artistic heritage and emerging modern currents converged. The tile paintings of this period not only show the aesthetic taste and technical mastery of artists but also serve as a medium for reflecting literary themes and narrative traditions. Among the diverse themes used, romantic and mystical narratives have a particularly prominent position. Ali Muhammad Isfahani, one of the most distinguished artists and tilemakers in this era, utilized his expertise in painting and tilework to produce works that harmoniously integrate khatayi and eslimi patterns and Persian miniature painting. Accordingly, this study seeks to address two primary questions: First, which romantic and mystical narratives are reflected in Qajar tile paintings? Second, what visual techniques and stylistic features did Ali Muhammad Isfahani employ to depict these themes? The present article is an attempt to analyze the role of romantic and mystical narratives within the tile paintings of this artist. Using a descriptive-analytical approach, this study draws on library and archival resources. The findings show that Isfahani, by merging his skills in painting and tile painting, has been able to visualize the themes of the classical Persian literature, particularly narratives from Nezami’s Khamsa in the form of tile paintings. Using varied geometric compositions such as oval and rectangular frames, adherence to principles of perspective, and the creation of visual depth, he has been able to reflect romantic and mystical narratives in his works artistically and effectively.


This research addresses two primary questions: 1. Which romantic and mystical narratives were depicted in Qajar-era tile paintings? 2. Through which visual elements did this tile artist reflect these themes in his tile paintings? While substantial historical research exists in this field, there is limited academic documentation analyzing the technical characteristics and compositional features of Qajar tile painting, as well as the aesthetic approach in Ali Mohammad's works.

This paper aims to examine the romantic and mystical narratives in Qajar-era tile painting and analyze the aesthetic approach of Ali Mohammad Esfahani in these works. The research methodology is historical-descriptive, with data collected through library research and archival documentation.

The findings reveal that Ali Mohammad Esfahani, a prominent artist of the period, utilized his expertise in both painting and tile work to create pieces that reflected classical Persian literary narratives, particularly emphasizing storytelling from Nezami's Khamseh and focusing on the climactic moments of these stories. Furthermore, Ali Mohammad Esfahani, drawing on his mastery of painting, effectively depicted romantic and mystical narratives in his tile works through the use of geometric designs such as oval and rectangular frames, while applying principles of perspective and depth. This paper examines how these narratives were reflected in Qajar-era tile painting, with a particular focus on the works of Ali Mohammad Esfahani.

کلیدواژه‌ها English

Tile painting
Qajar era
Romantic and Mystical narratives
Ali Muhammad Isfahani
Composition
ابراهیم‌زاده، سید وحید؛ جمال‌الدین، سهیلی (۱۳۹9)، «مطالعة تطبیقی منظومه‌های غنایی عاشقانة ادبیات ایران در کاشی‌نگاره‌ای دورة قاجاریه؛ مطالعة موردی: کاشی‌نگاره‌های خانة دکتر محسن مقدم»، فصلنامة جلوة هنر، دورة 12، شمارة 2، صص 7-18.
آژند،‌ یعقوب (۱۳۸۵)، «دیوارنگاری در دورة قاجاریه»، هنرهای تجسمی، شمارة ۲۵، صص 34-41.
اعتماد السلطنه، محمدحسن خان (۱306)، الاثر و الآثار، تهران: انتشارات سنایی.
اعتماد السلطنه، محمدحسن خان (1374)، المآثر و الآثار(40 سال تاریخ ایران)، به‌کوشش ایرج افشار، چاپ دوم، تهران: انتشارات اساطیر.
آگنجی شیرازی، ناز آفرین (۱۳۹۴)، «بررسی مضامین نقوش کاشی‌کاری آثار معماری شیراز در عصر قاجاریه»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة هنر و معماری دانشگاه مازندران.
پوپ، ارتور (۱۳۹۱)، سیری در هنر ایران: از دوران پیش از تاریخ تا امروز، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
بقلی شیرازی، روزبهان (۱۳۶۶)، عبهرالعاشقین، ترجمة هانری کربن، چاپ سوم، تهران: انتشارات منوچهری.
پاک‌باز، رویین (۱۳۸۳)، دایره‌المعارف هنر، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
پورنامداران، محمد تقی (۱۳۷۶)، «تفسیری دیگر از شیخ صنعان(داستان گذر از عقب خوشنامی)»، نشریة علمی-پژوهشی فرهنگستان، شمارة ۱۰، صص ۳۹-۶۱.
دانش­پژوه، منوچهر (۱۳۸۹)، داستان‌های شاهنامه، تهران: انتشارات هیرمند.
ذوالفقاری، فاطمه (۱۳۹۶)، «بازشناسی مفاهیم نقوش روایتگرایانه در کاشی‌کاری ابنیه دورة قاجاریه»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه سوره.
رضایی انور، مریم (۱۳۹۹)، «بررسی طرح در کاشی‌کاری دورة قاجاریه در تهران (مطالعة موردی: کاخ موزة گلستان)»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، شمارة 53، صص 67-76.
پور رنجبر، پریسا (۱۳۹۸)، «بررسی نقوش زنان در کاشی­کاری قاجاری خانة مقدم»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، تهران: دانشکدة هنر، دانشگاه الزهرا.
روشن، محمد (۱۳۷۲)، «فردوسی و نظامی در داستان بهرام گور»، مجموعه مقالات کنگرة بین‌المللی بزرگداشت نهمین سدة تولد نظامی گنجوی، به اهتمام منصور ثروت، جلد۲، تبریز: انتشارات دانشگاهی.
ریاضی، محمدرضا (۱۳۹۵)، کاشی‌کاری قاجاریه، تهران: انتشارات ‌یساولی.
زرین‌کوب، عبدالحسن (۱۳۷۲)، پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد، جلد اول، تهران: انتشارات سخن.
سعیدی، عباس (1346)، «سیر هنر کاشی سازی در ایران»، نامة آستان قدس، دورة 7، شمارة 26و27، صص 103-114.
سیف، هادی (۱۳۷۶)، نقاشی روی کاشی، تهران: انتشارات سروش.
شریف‌زاده، عبدالمجید (۱۳۷۴)، «شیخ صنعان و نگارگران»، کیهان فرهنگی، شمارة ۱۲۰.
شیر آوند، سمیه (۱۳۹۵)، «تأثیر ادبیات حماسی و غنایی بر کاشی‌نگاره‌های دورة قاجاریه»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة معماری و هنر دانشگاه کاشان.
فرشچی، حمیدرضا؛ انصاری، محمد؛ عطایی همدانی، محمدرضا (۱۴۰۰)، «بررسی مضامین و نمادها در تزیینات کاشی‌کاری حمام‌های قاجاریه (نمونة موردی: سربینة مردانه حمام چهار فصل اراک)»، دوفصلنامة علمی هنرهای صنایع ایران، ۴(۱)، صص ۵۷_۷۲.
فریه، ر.دبلیو (۱۳۷۴)، هنرهای ایران، ترجمة پرویز مرزبان، چاپ اول، تهران: انتشارات نشر فروزان روز.
فلور، ویلم؛ چلکوفسکی، پیتر؛ اختیار، مریم (1381)، نقاشی و نقاشان دورة قاجار، برگردان یعقوب آژند، تهران: نشر ایل شاهسون بغدادی.
کاووسی، ساناز؛ دهناد، نازنین؛ ‌یزدان پناه، نازنین؛ لک، نیلوفر؛ دولابی، پویا (1396)، «بررسی تطبیقی نقوش کاشی‌کاری در بناهای دورة قاجاریه»، کنفرانس عمران، معماری و شهرسازی کشورهای جهان اسلام ایران_ تبریز(پایتخت گردشگری کشور های اسلامی).
کریمی، اعظم (1385)، «بررسی نقوش کاشی‌کاری مجموعه کاخ گلستان»، فصلنامة رشد آموزش هنر، دورة 4، شمارة 1، صص 60-63.
کیانی، فاطمه (1390)، «درآمدی بر هنر کاشی کاری ایران»، کتاب ماه هنر، شمارة 153، صص 118-125.
کیانی، محمد یوسف (1376)، تزیینات وابسته به معماری ایران دورة اسلامی، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
گدار، آندره (1377)، هنر ایران، ترجمة بهروز حبیبی، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
مسکوب، شاهرخ (1379)، «نقاشی قاجار تمایز اصالت اما دور از واقعیت»، فصلنامة طاووس، شمارة 6و5، ص293.
مظفری، غلامحسین (۱۳۸۶)، «بیشینه یادکرد فرهاد در ادب فارسی»، نشریة علمی پژوهشی دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، سال ۲۲، شمارة ۳ و ۴، صص ۴49_ 457.
مکی‌نژاد، مهدی (۱۳۸۷)، «کاشی کاران گمنام دورة قاجاریه: استاد علی‌محمد اصفهانی»، گلستان هنر، شمارة ۱۳، صص ۱۰5 - ۱۱۲.
مکی‌نژاد، مهدی (۱۳۹۹)، «سیاه قلم (احوال و آثار استاد علی‌محمد اصفهانی)»، مجموعه مقالات همایش استاد علی‌محمد اصفهانی، تهران: مؤسسة تالیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن، فرهنگستان هنر.
مکی‌نژاد، مهدی (1400الف)، فن جمیل، تهران: مؤسسة تألیف و ترجمه و نشر آثار هنری متن، فرهنگستان هنر.
مکی­نژاد، مهدی، موسوی خامنه، زهرا (1400ب)، «تحلیل ساختاری و زیبایی شناختی چهارشومینه سرامیکی منقوش از دوره قاجار اثر استاد علی محمد اصفهانی»، نشریه هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، دورة 26، شمارة3، صص 77-86.
میبدی، ابوالفضل (۱۳۷۶)، کشف‌الاسرار و عده الابرار، به اهتمام علی‌اصغر حکمت، چاپ ششم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
میرشکاری، فاطمه (۱۳۹۶)، «بررسی مضامین و تحولات نقوش کاشی‌کاری دورة قاجاریه در مجموعة کاخ گلستان»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه سیستان و بلوچستان.
یارشاطر، احسان (۱۳۶۸)، «برخی از ویژگی‌های مشترک شعر فارسی و هنر ایرانی»، نشریة ایران‌نامه، شمارة ۲۹، صص ۵۸_۶۷.
دوره 17، شماره 64 - شماره پیاپی 64
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 137-172

  • تاریخ دریافت 07 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 08 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 08 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404