«مُغ» به‌مانند نشان هویتی در بافت فرهنگی بافق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه فرش دانشکدة هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.

چکیده
در مطالعات فرهنگی واژگان بومی در گویش‌های محلی از اهمیت زیادی برخوردارند؛ زیرا واژگان طی سده‌ها در بستر زبانی تکرار شده‌اند؛ اگرچه به‌تدریج از مبادی و علل تسمیه فاصله گرفته و تنها شکل و قالب لغت به‌مثابه حروفی معلق منتقل‌ شده باشد؛ اما بازهم به‌مانند نشانه‌ای قابلیت رمزگشایی بافتاری دارد. نام‌گذاری نخل به «مُغ» در بافق از آن نشانه‌های فرهنگی است که تحلیل چرایی تسمیة نخل به مغ هدف اصلی این پژوهش است. پرسش این‌گونه طرح می‌شود که مبتنی بر منابع مکتوب تاریخی، تسمیة نخل به «مغ» بر چه فرضیاتی استوار بوده و بر مبنای کدام انگاره می‌توان بحث را جمع‌بندی کرد؟ به نظر می‌رسد علت نام‌گذاری مغ بر عواملی چون سودمندی، دهش و در صورت تغییر حرف آخر واژه به «خ» و تبدیل به «مخ» به سر نخل و اهمیت آن دلالت دارد. پژوهش حاضر از انواع تحقیقات کیفی است که بر اساس هدف، در دستۀ بنیادی و بر اساس روش مطالعه، بنیادی نظری است؛ اما بر اساس ماهیت و روش از پژوهش‌های تاریخی به شمار می‌آید که دغدغۀ تحلیل تسمیۀ نخل به «مُغ» در بافق را دارد. با این هدف سعی شده است منابع مکتوب معتبر مبنای مطالعه قرار گیرند. از سویی دیگر رویکرد پژوهش ترکیبی از توصیفی تحلیلی و تاریخی است؛ زیرا به مطالعۀ واژه‌ای خاص در بستر زبانی بافق و آداب و سنن آن‌ها پرداخته است. شیوۀ گردآوری اطلاعات در بخش تاریخی کتابخانه‌ای بوده و در قسمت توصیفی از مشاهده و مصاحبه‌های میدانی بهره جسته است. دستاورد پژوهش آنکه از میان فرضیات گوناگون نظیر پرفایده‌بودن و سودرسانی، بخشندگی، سخاوت و دهش و مخ یا مغ به معنی مغز بر چرایی تسمیة برگ نخل در بافق به «مُغ» دلالت دارد و در ضمن مؤید این ادعاست که به نحوی در ارتباط با صفات و ویژگی‌های انسانی مانند سخاوتمندی و دارابودن مغز معنا شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

‘Mokh’ as an Identity Marker in the Cultural Fabric of Bafgh

نویسنده English

samaneh kakavand
Associate professor, Faculty of Applied Arts, Iran University of Art, Tehran, Iran
چکیده English

In cultural studies, indigenous vocabulary holds significant importance in local dialects because words have been repeated over centuries within a linguistic context. Although they may gradually distance themselves from their original etymologies and reasons for naming, transmitting merely as lexical shells or suspended letters, just like signs they retain the capacity for contextual decoding. The naming of the date palm as ‘Mokh’ in Bafgh is one such cultural sign, and analyzing the rationale behind this nomenclature is the primary objective of the present study. The research question is formulated as follows: Based on written historical sources, what hypotheses underlie the naming of the date palm as "Mogh," and based on what basis can the discussion be concluded? It appears that the reasons for naming it ‘Mokh’ may relate to factors such as its utility and generosity. Additionally, changing the final letter of the word (i.e., ‘gh’) to "kh," transforming it into ‘Mokh,’ may refer to the palm's head (terminal bud) and its importance. The present study is a type of qualitative research. In terms of purpose, it is fundamental, and in terms of methodology, it is theoretical-fundamental. However, based on its nature and method, it is considered historical research, concerned with analyzing the etymology of naming the date palm ‘Mokh’ in Bafgh. With this aim, an attempt was made to base the study on reliable written sources. Furthermore, the research approach combines descriptive-analytical and historical methods, as it examines a specific word within the linguistic context and traditions of Bafgh. Data collection in the historical dimension was library-based, while the descriptive aspect utilized observation and field interviews. The research finding indicates that, among various hypotheses such as high utility and benefit, generosity, munificence, and "Mokh" or ‘Mokh’ meaning 'brain,' these factors point to the reason for naming the date palm frond in Bafgh as ‘Mokh.’ This also supports the claim that, in a way, it has been interpreted in connection with human attributes and characteristics like generosity and possessing a brain (intellect).

کلیدواژه‌ها English

Cultural ecology, Plant sanctification, Sacredness of the date palm, Ethnography of Bafgh, Mogh in Bafgh Folk Culture
ابراهیمی، مصطفی و دیگران (1400)، «نخل و خرمای فارس در سده‌های نخستین اسلامی از منظر جغرافیای تاریخی»، پژوهش‌های تاریخی، 57 (51)، صص 39-54.
استرابون (1396)، جغرافیای استرابو سرزمین‌های زیر فرمان هخامنشیان، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، چاپ اول، تهران: دکتر محمود افشار.
اقتداری، احمد (1354)، دیار شهریاران (جلد نخست: آثار و بناهای تاریخی خوزستان- بخش دوم)، چاپ اول، تهران: انجمن آثار ملی.
آموزگار، ژاله (1374)، تاریخ اساطیری ایران، چاپ اول، تهران: سمت.
آیدنلو، سجاد (1384)، «بن‌مایۀ اساطیری روییدن گیاه از انسان و بازتاب آن در شاهنامه و ادب پارسی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد، 38 (50)، صص 105-132.
باقری، مهری (1380)، واج‌شناسی تاریخی زبان فارسی، چاپ اول، تهران: قطره.
بلوکباشی، علی (1402)، مردم‌شناسی دین (مناسک و آیین‌های مذهبی در ایران)، چاپ اول، تهران: دکتر محمود افشار.
بهار، مهرداد (1395)، بندهش (فَرنبَغ دادَگی)، چاپ پنجم، تهران: توس.
بهار، مهرداد (1402)، از اسطوره تا تاریخ، گردآورنده و ویراستار ابوالقاسم اسماعیل‌پور، تهران: نشر چرخ.
پادشاه، محمد (1363)، فرهنگ آنندراج، چاپ دوم، تهران: کتابخانه خیام.
پورداوود، ابراهیم (1356)، یشت‌ها، به کوشش بهرام فره‌وشی، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
تسلیم جهرمی، فاطمه (1402)، «تحلیل اساطیر آفرینش و باروری در باورها و رسوم عامیانۀ جنوب ایران دربارۀ نخل (با تکیه‌بر شهرستان جهرم)»، پژوهش‌های ادبی، 20 (81)، صص 45-71.
تسلیم جهرمی، فاطمه (1403)، «بررسی واژه‌ها و اصطلاحات مربوط به نخل و نخلداری در لهجۀ جهرم»، ادبیات و زبان‌‌های محلی ایران زمین، 14، صص 45-76.
تفضّلی، احمد (1378)، تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام، به‌کوشش ژاله آموزگار، چاپ سوم، تهران: سخن.
ثابتی، حبیب‌الله (1344)، درختان و درختچه‌های ایران، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
جانب اللهی، محمد سعید (1398)، «یزد و بافق؛ دست‌بافته‌ها و حصیر بافت‌ها»، نشریۀ فرهنگ مردم ایران، شمارة 57 و ، صص 133-148.
دهخدا، علی‌اکبر (1373)، لغت‌نامه دهخدا، شماره مسلسل212: شمارۀ حرف«م»(بخش دوم): 6، تهران: دانشگاه تهران.
رضی، هاشم (1366)، تاریخ مطالعات دین‌های ایرانی، چاپ اول، تهران: فروهر.
رضی، هاشم (1385)، وندیداد (وی. دَئِوُ. داته- جلد اول: فَرگَردهای 8-1)، چاپ اول، تهران: بهجت.
ستوده، منوچهر (1335)، فرهنگ کرمانی، چاپ اول، تهران: فرهنگ ایران‌زمین.
سدیدالسلطنۀ مینابی بندرعباسی، محمدعلی (1392)، سفرنامۀ سدیدالسلطنه (التدقیق فی سیرالطریق)، تصحیح و تحشیۀ احمد اقتداری، چاپ اول، تهران: دکتر محمود افشار.
سعادت، مصطفی (1399)، «پراکنش جغرافیایی واژه‌های نخل، درخت خرما و مغ و چرایی مغ نامیده شدن درخت خرما در شماری از گویش‌های ایرانی»، پژوهشنامة فرهنگی هرمزگان؛ ۱3 (۱۸)، صص ۴۵-۶۱.
شوالیه، ژان و گربران، آلن (1382)، فرهنگ نمادها (جلد سوم- حرف «ح» تا «س»)، ترجمۀ سودابه فضایلی، چاپ اول، تهران: جیحون.
صدقی، حسین (1398)، سرو نامه: نشانه‌شناسی نقش سرو در خانه‌های تاریخی فاخر کاشان، چاپ اول، تهران: کتاب‌سرای میر دشتی.
ضابطی جهرمی، احمد (1389)، پژوهش‌هایی در شناخت هنر ایران، چاپ اول، تهران: نی.
طوسی، محمد بن محمود بن احمد (1345). عجائب‌المخلوقات، به اهتمام منوچهر ستوده، چاپ اول، تهران: ترجمه و نشر کتاب.
فره‌وشی، بهرام (1381)، فرهنگ فارسی به پهلوی، چاپ سوم، تهران: دانشگاه تهران.
فریزر، جیمز (1388)، شاخه زرین؛ پژوهشی در جادو و دین، ترجمۀ کاظم فیروزمند، چاپ ششم، تهران: آگاه.
قاسم‌پور مقدم، حسین و سعیدی، سهراب (1398)، «تحلیل جایگاه نخل در ادبیات شفاهی و فرهنگ عامه مردم میناب»، فرهنگ و ادبیات عامه،7 (25)، صص 105-126.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (1361)، عجایب‌المخلوقات و غرائب‌الموجودات، به تصحیح و مقابلۀ نصرالله سبّوحی، چاپ دوم، تهران: عطار.
قلمسیاه، اکبر (1379)، یزد در سفرنامه‌ها (جلد دوم)، چاپ اول، تهران: مؤسسۀ انتشارات گیتا.
کریم نیا، مینو (1384)، نخل در فرهنگ ایرانی، چاپ اول، تهران: پژوهشکدة مردم‌شناسی با همکاری ادارة کل امور فرهنگی.
کلاه‌کج، منصور و بنی تمیم، مهناز (1401)، «مطالعۀ قوم‌نگاری حصیربافی مردم عرب خوزستان»، هنرهای صناعی ایران، 5 (8)، صص 74-59.
مالینوفسکی، برانیسلاو (1389)، سه گزارش از زندگی اجتماعی مردم بدوی (ابتدایی‌ها)، ترجمة اصغر عسکری خانقاه، چاپ اول، تهران: علمی و فرهنگی.
متین، پیمان (1392)، گیاهان آیینی در فرهنگ و فولکلور ایران، چاپ اول، تهران: فرهامه.
هنری، مرتضی(1351)، «اهمیت درخت خرما در زندگی مردم خور»، یغما، 25، صص 212-219.
هینلز، جان راسل (1368)، شناخت اساطیر ایران، ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی، چاپ اول، تهران: چشمه.
URL1. https://art.thewalters.org/object/42.777/ (Access Date:2025/05/16).
دوره 17، شماره 64 - شماره پیاپی 64
تابستان 1404
تابستان 1404
صفحه 173-203

  • تاریخ دریافت 02 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 18 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 25 آذر 1404
  • تاریخ انتشار 01 شهریور 1404