کتیبه‌های علی‌میرزا آق‌قویونلو در تخت‌جمشید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

10.22034/chs.2026.559760.1145
چکیده
علی‌میرزا فرزند سلطان‌ خلیل آق‌قویونلو دو کتیبه در تخت‌جمشید دارد که در 881ق، یک روز پیش از مراسم عرض سپاه اوزون‌حسن در بند امیر، نوشته و حجاری شده است. علی‌میرزا در این ایام خردسال بود و این کتیبه‌ها تنها آثار خوشنویسی شناخته‌شده از او به‌شمار می‌رود. این نکات مقدمۀ طرح شبهاتی در اعتبار و اصالت کتیبه‌های مذکور شده است و ظن آن رفته که شخصی دیگر این کتیبه‌ها را نوشته باشد. تطبیق تاریخی این کتیبه‌ها با رسالۀ مشهور جلال‌الدین محمد دوانی از عرض سپاه اوزون‌حسن نیز بر تردیدها افزوده است. هدف این مقاله معرفی و اصالت‌سنجی کتیبه‌های علی‌میرزا در تخت‌جمشید و نسبت آن‌ها با رویداد عرض سپاه اوزون‌حسن، با استناد به شواهد تاریخی و میدانی است. مقالۀ پیشِ رو با روش تحقیق تاریخی و تحلیلی و بر پایۀ منابع مکتوب دست اول و بررسی‌های میدانی نوشته شده است؛ این بررسی نشان می‌دهد، شرح جلال‌الدین محمد دوانی از کتیبه‌نگاری علی‌میرزا در تخت‌جمشید با کتیبه‌های موجود کمابیش مطابقت می‌کند، اما بعید است علی‌میرزا کاتب هر دو کتیبه باشد. به‌احتمال، خوشنویسان یا منشیان ملازم رکاب سلطان‌خلیل در تحریر کتیبه‌ها نقش داشته‌اند. دست‌کم، کتابت کتیبۀ پنجرۀ شرقی ایوان کاخ تچر را باید به احمدبن‌حسین نسبت داد؛ همچنین با بررسی و تطبیق نسخه‌های خطی موجود از این رساله می‌توان اطمینان حاصل کرد که مراسم عرض سپاه اوزون‌حسن در شعبان 881ق برگزار شده است؛ بدین ترتیب روزهای احتمالی برگزاری مراسم عرض و تحریر کتیبه‌های علی‌میرزا در تخت‌جمشید قابل محاسبه خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Inscriptions of ʿAlī Mīrzā Āq Qoyunlu at Persepolis

نویسنده English

Mohammad Sadegh Mirzaabolghasemi
Associate Professor, School of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده English

The results indicate that Jalāl al-Dīn Moḥammad Davānī’s account of ʿAlī Mīrzā’s inscriptional activity at Persepolis corresponds closely with the extant inscriptions; nevertheless, it is unlikely that ʿAlī Mīrzā himself acted as the scribe of both. Rather, the execution of the inscriptions may be attributed to calligraphers or secretaries attached to the court of Sulṭān Khalīl. At minimum, the inscription on the eastern window of the portico of the Tachara Palace should be ascribed to Aḥmad b. Ḥusayn. Furthermore, a comparative examination of the extant manuscript copies of Davānī’s treatise makes it possible to determine that Uzun Ḥasan’s military review took place in Shaʿbān 881 AH/1476 AD, thereby allowing for a more precise dating of both the ceremony and the execution of ʿAlī Mīrzā’s inscriptions at Persepolis.

کلیدواژه‌ها English

Persepolis
Tachara Palace
inscriptions
ʿAlī Mīrzā Āq Qoyunlu
Uzun Ḥasan
military review
افشار، ایرج، دانش‌پژوه، محمدتقی (1369)، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی ملک، ج7، با همکاری محمدباقر حجتی و احمد منزوی، تهران: کتابخانۀ ملی ملک.
بصیری، حسین (1325)، راهنمای تخت‌جمشید، تهران: وزارت فرهنگ.
بیهقی نیشابوری کیدری، محمد بن حسین (1381)، دیوان امام علی علیه‌السلام، تصحیح ابوالقاسم امامی، تهران: سازمان اوقاف و امور خیریه.
حسینی فسایی، میرزا حسن (1382)، فارسنامۀ ناصری، ج2، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
خنجی اصفهانی، فضل‌الله روزبهان (1382)، تاریخ عالم‌آرای امینی (شرح حکمرانی سلاطین آق‌قویونلو و ظهور صفویان)، تصحیح محمداکبر عشیق، تهران: میراث مکتوب.
خوب‌نظر، حسن (1380)، تاریخ شیراز، به‌کوشش جعفر مؤید شیرازی، تهران: سخن.
دوانی، جلال‌الدین محمد (1335)، «رسالۀ عرض سپاه اوزون‌حسن»، به‌کوشش ایرج افشار، مجلۀ ادبیات دانشگاه تهران، شمارۀ 11، صص 26-66.
سامی، علی (1348)، پایتخت‌های شاهنشاهان هخامنشی (شوش، هگمتانه، تخت‌جمشید)، شیراز: چاپخانۀ موسوی.
سامی، علی، مصطفوی، محمدتقی (1334)، تخت‌جمشید، شیراز: چاپخانة موسوی.
سامی، علی (1353)، «یادبود دیدار پادشاهان از تچر، کاخ داریوش بزرگ»، هنر و مردم، شمارۀ 148، صص 2-12.
شاپورشهبازی، علی‌رضا (1384)، راهنمای مستند تخت‌جمشید، شیراز: بنیاد پژوهشی پارسه.
فرصت شیرازی، محمدنصیر (1377)، آثار عجم، ج1، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: امیرکبیر.
قزوینی، یحیی بن عبداللطیف (1386)، لب‌التواریخ، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
لاری، مصلح‌الدین محمد (1393)، مرآت الادوار و مرقات الاخبار، ج2، تصحیح سیدجلیل ساغروانیان، تهران: میراث مکتوب.
مخلصی، محمدعلی (1384)، پژوهشی در کتیبه‌های دوران اسلامی تخت‌جمشید، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
مصطفوی، محمدتقی (1382)، اقلیم پارس، تهران: انجمن مفاخر فرهنگی.
منشی قزوینی، بوداق (1378)، جواهرالاخبار (ب‍خ‍ش‌ ت‍اری‍خ‌ ای‍ران‌ از ق‍راق‍وی‍ون‍ل‍و ت‍ا س‍ال‌ ۹۸۴ق‌)، تصحیح محسن بهرام‌نژاد، تهران: میراث مکتوب.
منشی قمی، قاضی احمد (1383)، گلستان هنر، تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: منوچهری.
منصوری، فیروز (1366)، فهرست اسامی و آثار خوشنویسان قرن دهم هجری قمری و نقد و بررسی گلستان هنر، تهران: گستره.
میبدی یزدی، کمال‌الدین میرحسین بن معین‌الدین (1379)، شرح دیوان منسوب به امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب علیهمالسلام، تصحیح حسن رحمانی و ابراهیم اشک شیرین، تهران: میراث مکتوب.
میرزاابوالقاسمی، محمد‌صادق (1387)، کتیبه‌های یادمانی فارس (بناهای قرن هفتم تا دهم هجری)، تهران: فرهنگستان هنر.
میرزاابوالقاسمی، محمد‌صادق (1388)، «ابراهیم‌سلطان و کتیبه‌نگاری»، صفه، شمارۀ 49، صص 21-30.
مینورسکی، ولادیمیر (1347)، «پژوهشی دربارة امور نظامی و غیر نظامی فارس (بخش اول)»، ترجمۀ حسن جوادی، بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 18، صص 185-206.
مینورسکی، ولادیمیر (1348)، «پژوهشی دربارة امور نظامی و غیرنظامی فارس (بخش دوم)»، ترجمۀ حسن جوادی، بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 19، صص 201-232.
نیبور، کارستن (1354)، سفرنامه، ترجمة پرویز رجبی، تهران: توکا.
ووستنفلد، فردیناند؛ ماهلر، ادوارد (1360)، تقویم تطبیقی هزاروپانصدسالۀ هجری قمری و میلادی، مقدمه و تجدیدنظر حکیم‌الدین قریشی، تهران: فرهنگسرای نیاوران.
 
نسخۀ خطی
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 2/2042، استانبول: توپقاپی سرای (مجموعۀ روان کوشکو).
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 1438، استانبول: کتابخانۀ سلیمانیه (مجموعۀ حمیدیه).
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 18/901، تهران: کتابخانة مجلس شورای اسلامی.
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ  4/10724، تهران: کتابخانة مجلس شورای اسلامی.
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 2/13875، تهران: کتابخانة مجلس شورای اسلامی.
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 2/6710، تهران: کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران.
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 5/7265، تهران: کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران.
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 23/5685، تهران: کتابخانة ملی ملک.
دوانی، جلال‌الدین محمد، رسالۀ عرض، شمارۀ 3/3844، تهران: کتابخانة ملی ملک.
 
Leube, Georg (2018), “Āq Qoyunlu Turkmen Rulers Facing the Ruins of Takht-e Jamshid”, Der Islam, 95(2), pp. 479-506.
Melikian-Chirvani, Assadullah Souren (1971), “Le royaume de Salomon: les inscriptions Persanes de sites Achemenides”, Le monde iranien et l'islam, 1: pp.1-41.
Mousavi, Ali (2012), Persepolis: Discovery and Afterlife of a World Wonder, Berlin: Walter de Gruyter.
Schmidt, Erich Friedrich (1953), Persepolis: Structures, Reliefs, Inscriptions, I, Volume 68 of Oriental Institute publications, Chicago Illinois: The University of Chicago Press.
دوره 17، شماره 66 - شماره پیاپی 66
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 1-24

  • تاریخ دریافت 23 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 27 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404