رویکرد و نگرش میرزا آقاخان کرمانی نسبت به تاریخ دورة صفویه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.

چکیده
میرزا آقاخان کرمانی از ناقدان سنت‌شکن و از نخستین روشنفکرانی بود که در مشروطیت نام و آوازه‌ای یافت. او تحصیلات دینی و سنتی داشت، اما به‌خاطر مواجه‌شدن با اندیشه­های مدرن و سنتی، رویکردهایی انتقادی نسبت به دنیای سنتی عصر و تاریخ آن داشت؛ ازاین‌رو با حاکمان شهرهای کرمان و اصفهان دچار چالش شد و راه به تهران وسپس عثمانی کشید ودر آنجا ضمن فعالیت فراوان درنهایت جان بر سر تهمت قتل ناصرالدین‌شاه گذاشت. او نسبت به هر موضوعی که نسبتی با دنیای مدرن و یا ایران باستان نداشت، لحنی انتقادی و گزنده درپیش گرفت؛ حال، مسئله این است که نگاه و نگرش انتقادی کرمانی نسبت به تاریخ ایران و به‌ویژه تاریخ صفویه که آن را در راستای تاریخ غیرفرخندة دورة اسلامی می‌شمرد، چیست؟ و در این میان حکومت صفوی را چگونه تصور و مشخصات و نتایج حاصل از آن را چگونه صورت‌بندی کرده است؟ نگارنده با رویکرد توصیفی تحلیلی به ایـن نتیجـه می‌رسد که کرمانی باوجود انتقادات تند وگزنده، فاقد ایده­ای منسجم و حتی محققانه است؛ او در بررسی تاریخ صفویه لحن انتقادی خود را با رویکردی تک‌ساحتی، ساده‌انگارانه و سطحی بیان کرد. به‌نظر علت اصلی رویکرد کرمانی نوعی آشفتگی فکر تاریخی در نقد و نداشتن شناخت درست از تاریخ به معنای بررسی محققانة آن است؛ به زعم او، صفویه به عصر جدید نزدیک بودند، اما به‌خاطر خرافات قادر به همسانی با غرب نشدند. این‌گونه موضع‌گیری در قبال مسئله بسیار سطحی و ناشی از بی‌توجهی به مسائل بنیادی آن ناهمسانی است. او در بررسی وجه خرافی صفویه متوجه آن نشدکه خرافات علت و عاملیت نداشت؛ بلکه خود معلول بستری عمیق‌تر بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Mirza Agha Khan Kermani's approach and attitude towards the history of the Safavid period

نویسنده English

Ali Salari Shadi
Associate Professor, Department of History, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
چکیده English

Mirza Agha Khan Kermani was a critic of tradition and one of the first intellectuals to gain fame in the Constitutional Revolution. He had a religious and traditional education, but due to encountering various modern and traditional ideas, he had critical approaches towards the traditional world of the era and its history. Therefore, he had problems and challenges with the rulers of the cities of Kerman and Isfahan, and went to Tehran and then to Ottoman, where, while being very active, he finally died on charges of plotting to assassinate Nasser al-Din Shah. He adopted a critical and biting tone towards any issue that had no relation to the modern world or ancient Iran. Now, the question is, what is Kermani's critical view and attitude towards the history of Iran, and especially the history of the Safavids, which he considered to be in line with the unfortunate history of the Islamic period? In the meantime, how did he conceive of the Safavid government and how did he formulate its characteristics and results? The author, using a descriptive-analytical method, comes to the conclusion that despite his sharp and biting criticisms, Kermani lacks a coherent and even scholarly idea. In his study of Safavid history, he expressed his critical tone with a one-dimensional, simplistic, and superficial approach. It seems that the main reason for Kermani's approach is a kind of confusion of historical thought in criticism and a lack of proper knowledge of history in the sense of scholarly study. In his opinion, the Safavids were close to the modern era, but due to superstitions, they were unable to be consistent with the West. Such a stance on the issue is very superficial and results from ignoring its fundamental issues. In his study of the superstitious aspect of Safavidism, he did not realize that superstitions were not cause and effect, but rather were themselves the effect of a deeper context

کلیدواژه‌ها English

Kermani
historiography
history of the Islamic period
Safavid history
criticism
Ayneh-e-Askandari
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1389ق)، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت: دارالاضواء.
آدمیت، فریدون (1357)، اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی، تهران: انتشارات پیام.
آقاحسینی، علیرضا، مهدی‌پور، آسیه (1392)، «شالوده‌شکنی گفتمان موج اول روشنفکری در ایران: میرزاملکم‌خان، آخوندزاده و میرزا آقاخان کرمانی»، مجله دانش سیاسی، 9 (2)، ش 18، صص 45-58.
ابن‌بزاز اردبیلی (1373)، صفوه‌الصفا، تصحیح غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران: ناشر مؤلف.
ابن‌خلدون، عبدالرحمان (1369)، مقدمه، ترجمة محمد پروین‌گنابادی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
ایمان‌پور، محمدتقی، باغدار دلگشا، علی (بهار و تابستان 1395)، «پردازش شخصیت‌های مزدک و انوشیروان در نگارش آخوندزاده و کرمانی»، مجلة تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام، ش 12، صص 37-62.
براوان، ادوارد (1329)، انقلاب ایران، ترجمة احمد پژوه، تهران: معرفت.
بهار، محمدتقی (1356)، سبک‌شناسی، تهران: کتاب‌های پرستو.
جعفریان، رسول (بهار 1390)، «نظریة اتصال دولت صفویه با دولت صاحب‌الزمان (عج)، نمونه‌های تاریخی، به ضمیمة رسالة شرح حدیث دولتنا فی آخرالزمان»، پیام بهارستان، دورة دوم، سال سوم، ش 11، صص 735- 780.
درویشان، عاطفه (پاییز و زمستان 1393)، «میرزا آقاخان کرمانی و لزوم اصلاح تاریخ‌نویسی»، نشریة ادب و زبان، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه کرمان، سال 17، شمارة 36، صص 185-208.
دولت‌آبادی، یحیی (1361)، حیات یحیی، تهران: انتشارات فردوس.
ضیاءابراهیمی، رضا (1396)، پیدایش ناسیونالیسم ایرانی: نژاد و سیاست بی‌جاسازی، ترجمة حسن افشار، تهران: نشر مرکز.
سالاری‌شادی، علی (پاییز و زمستان 1401)، «رهیافت‌های انتقادی آخوندزاده به حکومت صفویه»، مجلة جستارهای تاریخی، سال سیزدهم، ش 2، صص 107-130.
سالاری‌شادی، علی (بهار 1388)، «احوال و مناسبات صدرالدین صفوی و نقد افسانة قاسم انوار»، پژوهش‌های تاریخی دانشگاه اصفهان، دورة جدید، ش 1، صص 67-100.
صدیقی، هیرمند حساس و همکاران (پاییز و زمستان 1399)، «گوبینو، روشنفکران ایرانی و نظریه‌های آریایی‌گرایی و انحطاط»، جستارهای تاریخی، سال یازدهم، ش 2، صص 235-253.
طبیبی، محمد (پاییز 1389)، «میرزا آقاخان کرمانی نماینده‌ای از مکتب تاریخ‌نگاری»، مجلة مطالعات ایرانی، ش 18، 215-224.
قدیمی ‌قیداری، عباس (زمستان 1388)، «تکوین جریان انتقاد بر تاریخ‌نگاری سنتی در ایران عصر قاجار»، نشریة مطالعات تاریخ فرهنگی، سال اول، ش 2، صص 173-206.
قزلسفلی، محمدتقی، نوریان‌دهکردی، نگین (تابستان 1392)، «میرزا آقاخان کرمانی و نقد سنت»، پژوهشنامة علوم سیاسی، سال هشتم، 3 (31)، صص 99-132.
کرمانی، میرزا آقاخان (1324ق)، آیینة سکندری (تاریخ ایران)، ج 1، به‌کوشش زین‌العابدین مترجم‌المُلک، تهران: بی‌نا.
کرمانی، ناظم‌الاسلام (1376)، تاریخ بیداری ایرانیان، به‌کوشش علی‌اکبر سعیدی ‌سیرجانی، تهران: آگاه.
کرمانی، میرزا آقاخان (بی‌تا)، صد خطابه، ویراستار محمدجعفر محجوب، تهران: شرکت کتاب.
کرمانی، میرزا آقاخان (1343)، هفتاد و دو ملت، تألیف و ترجمة میرزا محمدخان بهادر، برلین: انتشارات ایرانشهر.
کرمانی، میرزا آقاخان (2000م)، سه مکتوب، به‌کوشش و ویرایش بهرام چوبینه، آلمان: کتابخانة نیما.
کسروی، سیداحمد (1363)، تاریخ مشروطة ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
گلبن، محمد (1350)، «ماجرای قتل میرزا آقاخان کرمانی، شیخ احمد روحی و میرزا حسن‌خان خبیرالملک»، مجلة یغما، سال 24، ش 4 (274)، صص 232-238.
مختاری هاشم‌آبادی، ابوطالب، قاسم‌پور، محسن، رستگار جزی، پرویز (پاییز 1397)، «تألیف بحارالانوار؛ جمع‌آوری احادیث و یا گزینش آن»، فصلنامة علمی علوم حدیث، سال 23، ش 3، صص 123-146.
دوره 17، شماره 66 - شماره پیاپی 66
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 85-106

  • تاریخ دریافت 17 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 11 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 16 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404