کارکردهای خوراک و آداب و وسایل آن در تقدم نیازها و تمایزات اجتماعی ایران در عصر قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ، واحد شوشتر، دانشگاه آزاد اسلامی، شوشتر، ایران.

چکیده
یکی از مهم‌ترین نیازهای فیزیولوژیک بشر و در اصول هر موجود زنده­ای، نیاز به غذا است که فقدان آن می­تواند باعث بیماری و سرانجام مرگ آن‌ها شود. در دورة قاجار با توجه به خشکسالی­ها و قحطی­های رخ داده، دغدغة نخست بیشتر ایرانیان به‌ویژه طبقات محروم و فرودست جامعه، نان و خوراک بوده است، اما عده­ای از اعیان و اشراف، که دلواپسی از بابت تأمین خوراک خود نداشتند، بیشتر درپی آن بودند تا از طریق امر خوراک و غذا، تشخّص ذاتی خود را به دیگر اقشار نشان دهند. این پژوهش درپی آن است تا با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از نظریة هرم نیاز مزلو، که نیازهای بشر را به‌صورت هرمی طبقه­بندی و اولویت­بندی کرده و معتقد است تا زمانی که یک نیاز مقدّم و اساسی­تر برطرف نشود نیازهای پس از آن مورد توجه انسان قرار نخواهند گرفت، پاسخی مناسب و درخور برای پرسش­های ذیل بیابد: نگاه طبقات فرودست جامعة ایرانی در عصر قاجار به مقولة خوراک چه بوده است؟ نگرش طبقات فرادست نسبت به همین امر چگونه بوده است؟ یافته­های پژوهش نشان می­دهد که فرودستان محروم از نان و خوراک و گرفتار در قید و بند این نیاز فیزیولوژیک، فرصت یا علاقه­ای برای توجه به جلب احترام دیگران و رعایت شأن خود از طریق رعایت تشریفات، تزئینات و تجملات در سفره نداشته و به سادگی، ارزانی و استفادة فوری از خوراک برای رفع نیاز گرسنگی روی می­آوردند، اما برعکس فرادستان که نیاز غذایی خود را برآورده می­دیدند، برای جلب احترام دیگران و نشان‌دادن شأن، منزلت و تشخّص خود به رعایت تشریفات در پذیرایی­ها و به‌کاربردن تزئینات و تجملات و ذائقة هنردوستی و زیباپسندی در سفره­های غذایی خود مبادرت می­ورزیدند.


یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فرودستان محروم از نان و خوراک، و گرفتار در قید و بند این نیاز فیزیولوژیک، فرصتی یا علاقه‌ای برای توجه به جلب احترام دیگران و رعایت شأن خود از طریق رعایت تشریفات، تزئینات و تجملات در سفره نداشته و به سادگی، ارزانی و استفاده فوری از خوراک برای رفع نیاز گرسنگی روی می‌آوردند، اما برعکس فرادستان فاقد نیاز غذایی، برای جلب احترام دیگران و نشان دادن شأن، منزلت و تشخّص خود به رعایت تشریفات در پذیرایی‌ها و بکار بردن تزئینات و تجملات و ذائقه هنردوستی و زیباپسندی در سفره‌های غذایی خود مبادرت می‌ورزیدند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The functions of food, its customs and tools in the priority of social needs and distinctions in Iran during the Qajar era

نویسنده English

Ghaffar pourbakhtiar
Assistant Professor, Department of History, Shushtar Branch, Islamic Azad University, Shushtar, Iran.
چکیده English

One of the most important physiological needs of humans and basically every living being is the need for food, the lack of which can cause illness and eventually death. In the Qajar period, due to the droughts and famines that occurred, the first concern of most Iranians, especially the deprived and inferior classes of the society, was bread and food. But some nobles and nobles, who were not worried about their food supply, often sought to show their identity to other classes through food. This research seeks to find a suitable and appropriate answer to the following questions by descriptive-analytical method and using Maslow's Hierarchy of Needs theory: What was the view of the lower classes of Iranian society in the Qajar era towards the category of food? What has been the attitude of upper classes towards this matter? The findings of the research show that the subalterns deprived of bread and food, and caught in the shackles of this physiological need, have an opportunity or interest to pay attention to gaining the respect of others and respecting their dignity through observance of ceremonies, decorations and luxuries in They did not have a table and they turned to simplicity, cheapness and immediate use of food to satisfy the need of hunger, but on the contrary, Faradastan did not need food, in order to gain the respect of others and to show their dignity, dignity and identity.

کلیدواژه‌ها English

Qajar
physical need
food
hunger
social distinction
استاک، ادوارد (۱۳۹۹)، شش ماه در ایران، ترجمة شهلا طهماسبی، تهران: ققنوس.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (۱۳۸۹)، روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه، مقدمه و فهارس از ایرج افشار، چاپ ۷، تهران: امیرکبیر.
امین‌لشکر، میرزاقهرمان (۱۳۷۸)، خاطرات امین‌لشکر، به‌کوشش ایرج افشار و محمد رسول دریاگشت، تهران: اساطیر.
اِنه، کلود (۱۳۶۸)، اوراق ایرانی: خاطرات سفر کلود اِنه در آغاز مشروطیت، ترجمة ایرج پروشانی، تهران: معین.
اولیویه، جی. بی. (۱۳۷۱)، سفرنامۀ اولیویه، ترجمة محمدطاهرمیرزا، تصحیح و حواشی از غلامرضا ورهرام، تهران: اطلاعات.
براتی، مهسا (۱۳۹۳)، «بررسی خوراک و تغذیه در دورة صفوی و قاجار»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد رشتة تاریخ ایران اسلامی، به راهنمایی عبدالله متولی، دانشگاه اراک.
براون، ادوارد (۱۳۸۴)، یک سال در میان ایرانیان، ترجمة مانی صالحی علامه، تهران: اختران.
بروگش، هینریش (۱۳۶۸)، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمة مهندس کردبچه، چاپ ۲، تهران: اطلاعات.
بروگش، هینریش (۱۳۷۴)، در سرزمین آفتاب، ترجمة محمد جلیلوند، تهران: نشر مرکز.
بزرگ‌امید، ابوالحسن (۱۳۶۳)، از ماست که بر ماست (خاطرات و مشاهدات)، چاپ ۲، تهران: دنیای کتاب.
بصیرالملک شیبانی، میرزا طاهر (۱۳۷۴)، روزنامۀ خاطرات بصیرالملک، به‌کوشش ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران: دنیای کتاب.
بنجامین، س. ج. و. (۱۳۶۳)، ایران و ایرانیان، ترجمة محمدحسین کردبچه، تهران: جاویدان.
پولاک، یاکوب ادوارد (۱۳۶۸)، سفرنامۀ پولاک، ترجمة کیکاووس جهانداری، چاپ ۲، تهران: خوارزمی.
تانکوانی، ژی. ام. (۱۳۸۳)، نامه‌هایی دربارۀ ایران و ترکیۀ آسیا، ترجمة ع. ا. سعیدی، تهران: چشمه.
جان‌فشان، مونا (۱۳۹۵)، «فرهنگ غذایی مردم تهران در دورة قاجار»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد در رشتةایران‌شناسی، به راهنمایی باقرعلی عادل‌فر، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی قزوین.
جونز، سر هارفورد (۱۳۸۶)، روزنامۀ سفر خاطرات هیئت اعزامی انگلستان به ایران، ترجمة مانی صالحی‌علامه، تهران: ثالث.
دروویل، گاسپار (۱۳۸۷)، سفرنامۀ دروویل، ترجمة جواد محیی، تهران: گوتنبرگ.
دو کوتز بوئه، موریس (۱۳۶۵)، مسافرت به ایران، ترجمة محمود هدایت، تهران: جاویدان.
دوبد، بارون کلمنت اگوستوس (۱۳۷۱)، سفرنامۀ لرستان و خوزستان، ترجمة محمدحسین آریا، تهران: علمی و فرهنگی.
دیولافوا، ژن (۱۳۷۸)، سفرنامۀ مادام دیولافوا، ترجمة فره‌وشی (مترجم همایون سابق)، تهران: قصه‌پرداز.
رایس، کلارا کولیور (۱۳۸۳)، زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنان، ترجمة اسدالله آزاد، تهران: کتابدار.
روششوار، کنت ژولین دو (۱۳۷۸)، خاطرات سفر ایران، ترجمة مهران توکلی، تهران: نشر نی.
ساویچ لندور، آرنولد هنری (۱۳۸۸)، ایران در آستانة مشروطیت، ترجمة علی‌اکبر عبدالرشیدی، تهران: اطلاعات.
سیاح محلاتی، محمدعلی (۱۳۵۶)، خاطرات حاج سیاح یا دورۀ خوف و وحشت، به‌کوشش حمید سیاح، چاپ ۲، تهران: امیرکبیر.
شولتز، دوان پی.؛ شولتز، سیدنی الن (۱۳۸۹)، نظریه‌های شخصیت، ترجمة یحیی سیدمحمدی، چاپ ۱۷، تهران: ویرایش.
شیل، لیدی (۱۳۶۲)، خاطرات لیدی شیل، ترجمة حسین ابوترابیان، تهران: نشر نو.
فلاندن، اوژن (۱۳۵۶)، سفرنامۀ اوژن فلاندن به ایران، ترجمة حسین نورصادقی، چاپ ۳، تهران: کتابفروشی اشراقی.
فوربز لیث، فرانسیس (۱۳۶۶)، کیش‌مات: خاطرات مباشر انگلیسی سرداراکرم، ترجمة حسین ابوترابیان، تهران: اطلاعات.
فوروکاوا، نوبویوشی (۱۳۸۴)، سفرنامۀ فوروکاوا، ترجمة هاشم رجب‌زاده و کینیجی‌ئه‌اورا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فووریه، ژوآنس (۱۳۸۹)، سه سال در دربار ایران، ترجمة عباس اقبال آشتیانی، چاپ ۲، تهران: دنیای کتاب.
فیست، جس؛ فیست، گریگوری جی. (۱۳۸۸)، نظریه‌های شخصیت، ترجمة یحیی سیدمحمدی، چاپ ۴، تهران: روان.
کارلاسرنا، پارمه (۱۳۶۳)، مردم و دیدنی‌های ایران، ترجمة غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.
کدیور، پریسا (۱۴۰۰)، جامعه‌نگاری عهد قاجار: تاریخ اجتماعی و زندگی روزمرۀ مردم در دوران قاجار، تهران: ققنوس.
کرزن، جورج ناتانیل (۱۳۸۰)، ایران و قضیۀ ایران، ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی، ج ۱، چاپ ۵، تهران: علمی و فرهنگی.
گوبینو، ژوزف آرتور (۱۳۸۳)، سه سال در آسیا: سفرنامۀ کنت دو گوبینو (۱۸۵۵-۱۸۵۸)، ترجمة عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: قطره.
ماساهارو، یوشیدا (۱۳۷۳)، سفرنامۀ یوشیدا ماساهارو، ترجمة هاشم رجب‌زاده، تهران: آستان قدس رضوی.
محمدی‌آیین، شهرزاد (تابستان ۱۳۹۵)، «نقد و بررسی دیدگاه سفرنامه‌نویسان دربارة فرهنگ غذایی ایرانیان در دورۀ قاجار»، تاریخ نو، شمارة ۱۵، صص ۷۳-۱۰۰.
مرندی علمداری، فرهاد (۱۳۹۲)، خوراک و سفره‌آرایی ایرانیان در دورة قاجار، تهران: سیمین.
مزلو، آبراهام اچ. (۱۳۷۵)، انگیزش و شخصیت، ترجمة احمد رضوانی، چاپ ۴، مشهد: مؤسسة چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی.
مستوفی، عبدالله (۱۳۸۴)، زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه، ج ۱، چاپ ۵، تهران: زوار.
معیرالممالک، دوستعلی‌خان (۱۳۹۰)، رجال عصر ناصری، تهران: نشر تاریخ ایران.
موریه، جیمز (۱۳۸۶)، سفرنامۀ جیمز موریه (سفر اول)، ترجمة ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
موریه، جیمز (۱۳۸۶)، سفرنامۀ جیمز موریه (سفر دوم)، ترجمة ابوالقاسم سرّی، تهران: توس.
مهرآبادی، میترا (۱۴۰۰)، خوراکی‌های ایرانی به روایت سفرنامه‌نویسان فرنگی، تهران: آفرینش.
نیکیتین، بازیل (۱۳۵۶)، ایرانی که من شناخته‌ام، ترجمه و نگارش علی‌محمد فره‌وشی (مترجم همایون سابق)، تهران: کانون معرفت.
ویشارد، جان (۱۳۶۳)، بیست سال در ایران، ترجمة علی پیرنیا، تهران: نوین.
ویلز، چارلز جیمز (۱۳۶۸)، ایران در یک قرن پیش، ترجمة غلامحسین قراگوزلو، تهران: اقبال.
ویلس، چارلز جیمز (۱۳۶۳)، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ترجمة سید عبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران: زرین.
ویلسون، آرنولد تالبوت (۱۳۹۴)، سفرنامۀ ویلسون در جنوب غربی ایران، ترجمة علی‌محمد ساکی، خرم‌آباد: شاپورخواست.
هولستر، ارنست (۱۳۵۵)، ایران در یکصد و سیزده سال پیش، ترجمة محمد عاصمی، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.
دوره 17، شماره 66 - شماره پیاپی 66
زمستان 1404
زمستان 1404
صفحه 143-172

  • تاریخ دریافت 10 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 05 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 19 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 اسفند 1404