مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)

رویکرد و روش علیرضاشاپور شهبازی در تاریخ‌نگاری ساسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

ویدا موفقی 1
روزبه زرین‌کوب 2

1 دانش‌آموختۀ دکترای تاریخ ایران باستان، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22034/chs.2026.579683.1167
چکیده
پژوهش‌های تاریخ‌نگاری با شناساندن ویژگی‌های علمی مورخان، روش‌ها و رویکردهای آن‌ها در مطالعات تاریخی، میزان اثرگذاری آن‌ها را در حوزة فعالیتشان نشان می‌دهند. پیداست که شناخت فردی، اجتماعی و تجربة زیستة مورخ برای شناخت پیش‌فرض‌ها و رویکردهای او در تاریخ‌نگاری لازم است؛ این مقاله برای شناسایی تاریخ‌نگاری علیرضا شاپور شهبازی، نخست به سراغ دیدگاه‌های او در نوشته‌های ساسانی و سایر مقالات عمومی‌تر رفته و سپس به روش‌شناسی و ارزیابی رویکردهای وی می‌پردازد. ضرورت این پژوهش ارائة نمونه‌ای عملی از ارزیابی تاریخ‌نگاران ایرانی است که ضمن رعایت معیارهای علمی و روشی، پیگیر تداوم تاریخی و فرهنگی دورة مورد مطالعة خود هستند. این پژوهش به هدف بررسی تاریخ‌نگاری ساسانی شهبازی ضمن مطالعة کارنامه عملی و دیدگاه‌های وی، به این پرسش که علیرضا شاپور شهبازی برای بررسی و تحلیل رویدادها و موضوعات تاریخ ساسانی از چه رویکردها و روش‌هایی استفاده کرده، پاسخ می‌دهد. بررسی مکاتب مختلف و ارزیابی آثار شهبازی نشان می‌دهد که او تحلیل رویدادها و پاسخ‌گویی به پرسش پژوهش را در بستری از توصیف موضوع، منابع و داده‌ها انجام می‌داد؛ او همچنین از روش تطبیقی برای بررسی فرایندها استفاده می‌کرد.

کلیدواژه‌ها

علیرضا شاپور شهبازی
تاریخ‌نگاری
تاریخ ساسانی
روش‌شناسی تاریخی

عنوان مقاله English

The Approach and Method of Alireza Shapour Shahbazi in Sasanian Historiography

نویسندگان English

Vida Movaffaghi 1
Roozbeh Zarrinkoob 2
1 Ph.D. Graduate, Ancient Iranian History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Historiographical research reveals historians' scholarly influence by examining their academic traits, methodologies, and interpretative frameworks. A historian's personal background, social context, and lived experiences are essential for understanding the presuppositions shaping their writing. This paper is an attempt to identify and examine Alireza Shapour Shahbazi’s approach to historiography by reviewing his perspectives in Sasanian studies and his broader articles, followed by a critical evaluation of his methodology. The study offers a practical example of assessing an Iranian historian who adheres to scientific criteria while tracing the historical and cultural continuities of his chosen period. Aimed at examining Shahbazi's Sasanian historiography through his scholarly output, this study tries to find what approaches and methods he used to analyze Sasanian events and subjects. A review of various historiographical schools and Shahbazi's works shows that he framed his event analysis and research responses within a robust context of subject description, sources, and data. He also employed a comparative method to examine historical processes. His work consistently balances empirical description with analytical rigor, making his historiography a valuable case for understanding modern Iranian historical scholarship. This assessment highlights how Shahbazi integrated traditional source criticism with contemporary methodological awareness, ultimately contributing to a deeper comprehension of Sasanian history within its broader cultural and temporal framework.

کلیدواژه‌ها English

Alireza Shapour Shahbazi
historiography
Sasanian history
historical methodology
بروسیوس، ماریا (1396)، ایرانیان باستان، ترجمة مانی صالحی علامه، تهران: نشر ثالث.
خبرنامة پارسه پاسارگاد (1385)، «ویژه‌نامة درگذشت پروفسور علیرضا شاپور شهبازی»، سال اول، شمارۀ اول، شهریور. صص 1-28.
خطیبی، ابوالفضل (1384)،«علیرضاشاپور شهبازی (1321- 1385)»، نامة ایران باستان، بهار و تابستان، شمارة 9 و10، صص 3-16.
دریایی، تورج (1385)،«یادی از دکتر علیرضا شاپور شهبازی»، بخارا، مهر و آبان، شمارۀ 55، صص 498- 499.
دریایی، تورج (1397)، امپراتوری ساسانی، ترجمۀ خشایار بهاری، چاپ دوم، تهران: نشر فرزان.
زرین‌کوب، روزبه (1388)، «تأثیر و تأثر تاریخ و باستان‌شناسی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، مهر، ش 137، صص 3-5.
زرین‌کوب، روزبه (1403)، «آموزش و پژوهش تاریخ ایران باستان در ایران معاصر: در جست‌و‌جوی افق فردا»، در مجموعه مقالات همایش بین‌المللی آخرین یافته‌ها از تاریخ ایران باستان، دانشگاه شهید جمران اهواز، به کوشش فرشید نادری، صص 11-16.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1378)،«باستان‌شناس و پژوهشگر: مصاحبه با علیرضا شاپور شهبازی»، نمایه پژوهش، بهار و تابستان، شمارة 9 و 10، صص 16-3.
زرین‌کوب، عبدالحسین (1386)، تاریخ در ترازو: دربارة تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، چاپ یازدهم، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
شهبازی، علیرضا شاپور (1349)،« نقدی بر: مهرهای ساسانی»، ای. دی. اچ. بیوار ( 1969)، در راهنمای کتاب، 13، ص 465- 468.
شهبازی، علیرضا شاپور (1379)،«افسانه ازدواج با محارم در ایران باستان»، مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، سال 15، شمارة 1و 2، صص 9- 28.
شهبازی، علیرضاشاپور (1375)، «ارتش در ایران باستان»، مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، سال 10، شمارة 2، بهار و تابستان، ص 22- 36.
شهبازی، علیرضاشاپور (1375)،«اسب و سوارکاری در ایران باستان»، مجلۀ باستان‌شناسی و تاریخ، سال 11، شمارة 1 و 2، ص 27-42.
شهبازی، علیرضاشاپور (1397)، زندگی‌نامه تحلیلی فردوسی، ترجمۀ هایده مشایخ، تهران: هرمس.
شهبازی، علیرضاشاپور (1398)، تاریخ ساسانیان: ترجمۀ بخش ساسانیان از کتاب تاریخ طبری و مقایسه آن با تاریخ بلعمی، ترجمه، تحقیق و تعلیقات علیرضا شاپور شهبازی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ یکم.
شیپمان، کلاوس (1390)، مبانی تاریخ ساسانیان، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: فرزان.
کار، ادوارد هالت (1386)، تاریخ چیست؟، ترجمۀ حسن کامشاد، چاپ هفتم، تهران: خوارزمی.
ملائی‌توانی، علیرضا (1397)، درآمدی بر روش پژوهش در تاریخ، تهران: نشر نی.
موفقی، ویدا (1399)، «تاریخ‌نگاری علیرضاشاپور شهبازی»، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، به راهنمایی روزبه زرین‌کوب، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران.
موفقی، ویدا، زرین‌کوب، روزبه (1402)، «اهمیت و کارکرد روش پروسوپوگرافی (پیشینه‌نگاری) در مطالعات تاریخ ساسانی (از اردشیر بابکان تا پایان دوران شاپور ذوالاکتاف)»، دو فصلنامة علمی تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری دانشگاه الزهرا، سال 33، دورۀ جدید، شمارۀ 31، پیاپی 116، بهار و تابستان، صص 295- 316.
نولدکه، تئودور (1358)، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زریاب، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
 
Abdi, Kamyar (2007), “Obituary: Shapur Shahbazi (1942- 2006)”, Iran, British Institute of Persian Studies, Vol. 45, pp. v- vi.
Choksy, Jamshed K. (2002), “Evil, good and gender: facets of the feminine in Zoroastrian religious history”, New York, Peter Lang, pp. xii, 166.
Daryaee, T. (2016), “Tārīḫ-e sāsānīān. Tarjome-ye baḫš-e sāsānīān az ketāb-e tārīḫ-e Ṭabarī va moqāyese-ye ān bā tārīḫ-e Balʿamī [Sasanian History. Translation of the Sasanian Section from the History of Ṭabari and its Commparission with the History of Balʿami], Shahbazi, A. Shapur, (1389š/2010)“, Book Review Editor, Dabir, vol. 1, No. 2.
Elton, Daniel (2003), “Historiography I. Introduction”, Encyclopaedia Iranica (EIr), vol. XII, Fasc. 3, pp. 323-325.
Klaes, M. (2003), “Historiography: A companion to the history of economic thought”, pp. 489-506.
Kocka, J. (1993), “Comparative historical research: German examples”, International Review of Social History, 38(3), pp. 369-379.
Lorenz, C. (1999), “Comparative Historiography: Problems and Perspectives”, History and Theory, 38 (1), pp. 25- 39.
Lorenz, C. (2009), “Scientific historiography”, A Companion to the Philosophy of History and Historiography, pp. 393-403.
Mousavi Haji, Seyyed Rasool and Mehafarin, Reza (2009), “The Lady Represented in Narseh’s Relief: Shapurdokhtak or Anahita?”, Intl. J. Humanities, vol. 16 (2), pp. 75-85.
Olson, Mary (2009), “Goddesses, Priestesses, Queens and Dancers: Images of Women on Sasanian Silver“, Constructing the Past: vol. 10, Iss. 1, Article 12.
Popkin, Jeremy D. (2016), From Herodotus to H-Net: The Story of Historiography, Oxford University Press.
Shahbazi, A. Sh. (1975), The Irano-Lycian Monuments: The Antiquities of Xanthos and It`s Region as Evidence for the Achaemenid Lycia, Tehran: Institute of Achaemenid Research Publications, No. II [Revised and Updated edition of the 1973 Doctoral Thesis, London university].
Shahbazi, A. Sh. (1977), “From Parsa to Taxt-e jamsid”, AMI, Berlin, 10, pp. 197-207.
Shahbazi, A. Sh. (1983), “Studies in Sasanian Iconography I. Narse`s Investiture at Naqš-I Rustam”, AMI, 16, pp. 255- 268.
Shahbazi, A. Sh. (1985), “Studies in Sāsānian Prosopography II. The Relief of Ardašir II at Tāq- I Bustān”, AMI, 18, pp. 181- 185.
Shahbazi, A. Sh. (1986a), “Ardašir II “, EIr, vol. II/ 4, London, pp. 380-381.
Shahbazi, A. Sh. (1986b), “Ardašir III”, EIr, vol. II, fasc. 4, pp. 381-382.
Shahbazi, A. Sh. (1986c), “Ardašir Sakānšāh”, EIr, vol. II, Fasc. 4, pp. 383-384.
Shahbazi, A. Sh. (1989a), “Bahrām I”, EIr, vol. III/5, pp. 514-522.
Shahbazi, A. Sh. (1989b), “Bahrām II,” EIr, vol. III/5, pp. 514-522.
Shahbazi, A. Sh. (1989c), “Bahrām VI Čōbīn”, EIr, vol. III/5, pp. 514-522.
Shahbazi, A. Sh. (1990a), “Richard Nelson Frye: An Appreciation”, Bulletin of the Asia Institute, pp. vii-xiv.
Shahbazi, A. Sh. (1990b), “Bestām o Bendōy”, EIr, vol. IV, fasc. 2, pp. 180-182.
Shahbazi, A. Sh. (1993a), “A. D. H. Bivar as Teacher, Scholar, and Archaeologist”, Bulletin of the Asia Institute, New Series, vol. 7, Iranian Studies in Honor of A. D. H. Bivar, pp. 2-3.
Shahbazi, A. Sh. (1993b), “Coronation”, EIr, vol. VI/ 3, pp. 277- 279.
Shahbazi, A. Sh. (1998), “Studies in Sasanian Prosopography: III Barm-I Dilak: Symbolism of Offering Flowers”, in The Art and Archaeology of Ancient Persia, ed. V. Sarkhosh, et al., I.B. Tauris, London, pp. 58-66.
Shahbazi, A. Sh. (2001a), “Early Sasanians` Claim to Achaemenid Heritage”, Nāme-ye Irān-e Bāstān 1/1, pp. 61- 73.
Shahbazi, A. Sh. (2001b), “Jewellery”, The Splendour of Iran, vol. I: Ancient Times, Booth-Clibborn Editions of London and The University Press of Iran, London, pp. 44- 46.
Shahbazi, A. Sh. (2001c), “Scripts of Ancient Iran”, The Splendour of Iran, Vol. I, Ancient Times, Booth-Clibborn Editions of London and The University Press of Iran, London, pp. 490-501.
Shahbazi, A. Sh. (2002a), “Šāpur I: History“, EIr, online edition.
Shahbazi, A. Sh. (2002b), “A New Picture of the Achaemenid World”, Pierre Briant, History of the Persian Empire: From Cyrus to Alexander (book review), Journal of Ancient Persian History, New York, III/2, Autumn and Winter 2003-2004, pp. 69-80.
Shahbazi, A. Sh. (2002c), “Recent Speculations on the Traditional Date of Zoroaster”, Studia Iranica, 31/1, pp. 7-45.
Shahbazi, A. Sh. (2003a), “The Horse That Killed Yazdagerd, The Sinner”, in S. Adhami, ed., Paitīmāna, Essays in Iranian, Indo-European and Indian Studies in Honor of Hanns-Peter Schmidt, 2 vols., Costa Mesa, California.
Shahbazi, A. Sh. (2003b), “ Yazdegerd I”, EIr, online edition.
Shahbazi, A. Sh. (2004a), “Historiography II: Pre-Islamic Period”, EIr, vol. XII, fasc. 3, pp. 325-330.
Shahbazi, A. Sh. (2004b), “Hormozan”, EIr, Vol. XII, Fasc. 5, pp. 460-461.
Shahbazi, A. Sh. (2004c), “Hormozd (Ormisdas), Sasanian Prince – brother of Shapur II”, EIr, vol. XII, fasc. 5, pp. 461-462.
Shahbazi, A. Sh. (2004d), “Hormazd II”, EIr, vol. XII, fasc. 5, pp. 464-465.
Shahbazi, A. Sh. (2004e), “Hormazd III”, EIr, vol. XII, fasc. 5, pp. 465-466.
Shahbazi, A. Sh. (2004f), “Hormozd IV”, EIr, vol. XII, fasc. 5, pp. 466-467.
Shahbazi, A. Sh. (2004g), “Hormozd V”, EIr, vol. XII, fasc. 5, pp. 467-468.
Shahbazi, A. Sh. (2004h), “Hormazd Kušānšāh”, EIr, vol. XII, Fasc. 5, pp. 468-469.
Shahbazi, A. Sh. (2004i), “Hormozdgān”, EIr, vol. XII/5, pp. 469-470.
Shahbazi, A. Sh. (2004j), “Dance i. In Pre-Islamic Iran”, EIr, vol. VI, 1993g, pp. 640- 641.
Shahbazi, A. Sh. (2005), “Sasanian Dynasty”, EIr, online edition.
Tosh, John (1991), The pursuit of history: aims, methods and new directions in the study of modern history, Longman.
Yarshater, E. (1971), “Were the Sasanian Heirs to the Achaemenids?”, La Persia nel Medioevo, Rome, pp. 517- 531.
مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ)
دوره 18، شماره 68 - شماره پیاپی 68
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 1-28

  • تاریخ دریافت 07 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 31 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 29 تیر 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405

صفحه اصلی

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما