نقش گردیزی در احیا و بازیابی مؤلفههای هویت ایرانی و همسان‌سازی آن با هویت اسلامی در زینالاخبار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل، زابل، ایران

چکیده
ابوسعید عبدالحی گردیزی، تاریخنگار قرن پنجم هجری، ازجمله مورخان ایرانی است که با تألیف کتاب زین‌الاخبار، بر اساس هویت ایرانی- اسلامی به حوزههای هویتی ورود پیدا کرده است؛ گردیزی سهم مهمی در تقویت تاریخنگاری ایرانی به زبان فارسی داشت و در تلاش بود تا با احیای پارهای از مؤلفههای هویت ایرانی و پیوند آن با هویت اسلامی، آن دو را به موازات هم پیش ببرد؛ با توجه به این مسئله، در این پژوهش سعی شده است تا با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با تکیه‌بر منابع کتابخانهای، نقش گردیزی در احیا و بازیابی مؤلفههای هویت ایرانی و همسان‌سازی آن با هویت اسلامی در تاریخنگاری زینالاخبار مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. گردیزی ازجمله اندیشمندانی بود که علاوه‌بر دلبستگی به آموزههای اسلامی، به فرهنگ و هویت ایران پیش از اسلام نیز علاقهمند بود و اهتمام جدی داشت تا بین برخی از مؤلفههای هویتی از قبیل جغرافیا و سرزمین مشخص، زبان فارسی، گذشته و تاریخ مشترک و باورهای توحیدی، اندیشة ایرانشهری را که در آن بر حکمت و خرد، عدالت و دادگستری فرمانروایان و کارگزاران حکومتی تأکید شده بود، در دورة اسلامی همسان‌سازی کند. او تلاش کرد تا علاوه‌بر تحکیم و تداوم این هویت، فرمانروایان ترکنژاد غزنوی را به حفظ و حراست از هویت ایرانی- اسلامی ترغیب کند تا علاوه‌بر کسب مشروعیت و مقبولیت نزد ایرانیان، از ظلم و ستم آنان نسبت به مردم بکاهد و بر اساس اصول عدالت‌ورزی و دادگستری در اندیشة ایرانشهری که تعارضی با فرهنگ اسلامی نداشت، عمل کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Gardizi's role in reviving and recovering the components of Iranian identity and assimilating it with Islamic identity in Zain al-Akhbar

نویسنده English

Doostali Sanchooli
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, University of Zabol, Zabol, Iran
چکیده English

Abu Saeed Abdolhay Gardizi, a historian of the fifth century AH, is one of the Iranian historians who, by writing the book Zain al-Akhbar, entered the field of identity based on Iranian-Islamic identity. He made an important contribution to strengthening Iranian historiography in Persian and tried to revive some of the components of Iranian identity and link it with Islamic identity, thus advancing the two in parallel. Considering this issue, this study attempts to examine and analyze Gardizi's role in reviving and recovering the components of Iranian identity and assimilating it with Islamic identity in the historiography of Zain al-Akhbar using a descriptive-analytical method and relying on library sources. Gardizi was among the thinkers who, besides his attachment to Islamic teachings, was also interested in the culture and identity of pre-Islamic Iran and made a serious effort to harmonize some of the identity components such as geography and specific territory, Persian language, common past and history, monotheistic beliefs, and Iranian thought which emphasized wisdom and reason, justice and fairness of rulers and government officials, in the Islamic era. In addition to consolidating and perpetuating this identity, he tried to encourage the rulers of the Ghaznavid Turkic race to preserve and protect the Iranian-Islamic identity, so that in addition to gaining legitimacy and acceptance among the Iranians, they could reduce their oppression and oppression of the people and act on the principles of justice and fairness in the Iranian thought that did not conflict with Islamic culture.

کلیدواژه‌ها English

Gardizi
identity
Iran
Islam
Zain al-Akhbar
قرآن کریم
اشپولر و دیگران (1388)، تاریخ نگاری در ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: نشر گستره.
باسورث، ادموند (۱۳۸۰)، «تاریخ‌نگاری در دورۀ غزنوی»، در: اشپولر و دیگران (۱۳۸۰)، تاریخ‌نگاری در ایران، ترجمه و تألیف یعقوب آژند، تهران: نشر گستره.
بیرونی، ابوریحان (۱۳۷۷)، آثارالباقیه عن القرون الخالیه، ترجمۀ اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
تاجیک، محمدرضا (۱۳۸۴)، روایت غیریت و هویت در میان ایرانیان، تهران: فرهنگ گفتمان.
تاکستن، و دیگران (۱۳۸۴)، تیموریان، ترجمه و تدوین یعقوب آژند، تهران: مولی.
ترکمنی آذر، پروین (۱۳۹۲)، تاریخ‌نگاری در ایران (از آغاز دورۀ اسلامی تا حملۀ مغول)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جعفری (قنواتی)، محمد (۱۳۹۹)، «مدخل زین‌الاخبار»، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج۵، تهران.
چهری، اکبر و دیگران (۱۴۰۰)، «بررسی جایگاه مؤلفه‌های هویت‌بخش و مشروعیت‌ساز بر پایه سنت‌های ایرانی و اسلامی در اندیشۀ تاریخ‌نگارانۀ کمال‌الدین عبدالرزاق سمرقندی»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دورۀ ۱۵، شمارۀ ۲۹، صص ۲۴۰-۲۷۰.
حبیبی، عبدالحی (۱۳۶۳)، مقدمۀ تاریخ گردیزی (زین الاخبار)، به‌تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
خلیفه، مجتبی و غفاری بیجاری ستاره (۱۳۹۹)، «تاریخ‌نگاری گردیزی در زین‌الاخبار: رویکرد و روش»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال ۱۶، شمارۀ ۳۳، زمستان، صص ۳-۲۳.
دریایی، تورج (۱۳۸۸)، شهرستان‌های ایرانشهر، ترجمۀ شهرام جلیلیان، تهران: انتشارات طوس.
رضازاده ملک، رحیم (۱۳۸۴)، مقدمۀ تاریخ زین‌الاخبار گردیزی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
شایگان، داریوش (۱۳۷۱)، هانری کربن؛ آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی، ترجمۀ باقر پرهام، تهران: آگاه.
شجری قاسم خیلی، رضا و دیگران (۱۳۸۹)، «نگرش هویتی ابوریحان بیرونی»، جستارهای تاریخی، دورۀ ۱، شمارۀ ۱، بهار و تابستان، صص ۴۵-۵۵.
شرفی، محبوبه (1391)، «گفتمان اندیشۀ ایرانشهری و هویت ملی در تاریخ­نگاری اسلامی-ایرانی (مطالعۀ موردی تاریخ­نگاری وصاف شیرازی)، فصلنامۀ علمی پژوهشی تاریخ، سال هفتم، شمارۀ 27، صص 1-24.
شعبان‌زاده، لمر (۱۳۹۳)، «بررسی اندیشه‌های تاریخیسیاسی مورخان عصر غزنوی با تکیه‌بر عتبی، بیهقی، گردیزی»، تاریخنامه خوارزمی، شمارۀ ۳، بهار، صص ۹۰-۱۱۸.
طباطبایی، سیدجواد (۱۳۸۶)، خواجه نظام الملک، تهران: نشر نی.
عباس‌زاده مرزبالی، مجید (۱۴۰۴)، «هویت ملی ایرانی و چگونگی امکان تقویت آن از طریق سیاست‌گذاری اجتماعی»، مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، دورۀ ۴، شمارۀ ۱، صص ۵۹-۸۱.
فردوسی، ابوالقاسم (۱۳۵۳)، شاهنامه، تصحیح ژول مل، ج۳ و ۷ و ۸، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
فولادپور، سیما (۱۳۹۹)، «تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری گردیزی در زین‌الاخبار»، فصلنامۀ ایران‌شناسی، دورۀ ۲، شمارۀ ۲، تابستان، صص ۷۰-۷۷.
قدیمی قیداری، عباس (۱۳۹۶)، تاریخ نویسی در ایران: نقد و بررسی منابع برگزیده (از ابوعلی بلعمی تا میرزا آقاخان کرمانی)، تهران: انتشارات سازمان سمت.
گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک (۱۳۶۳)، تاریخ گردیزی (زین الاخبار)، به‌تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
مرشدی‌زاد، علی و احمدلو کاووس (۱۳۹۶)، «مؤلفه‌های هویت اسلامی و ایرانی در اندیشۀ آیت‌الله خامنه‌ای»، فصلنامۀ مطالعات ملی، سال ۱۸، شمارۀ ۲، صص ۶۳-۷۶.
مسکوب، شاهرخ (۱۳۷۳)، هویت ایرانی و زبان فارسی، تهران: باغ آدینه.
مفتخری، حسین (۱۳۹۲)، «ایران و اسلام، هویت ایرانی، میراث اسلامی»، جستارهای تاریخی، سال ۴، شمارۀ ۲، پاییز و زمستان، صص ۹۳-۱۱۱.
مولایی، اصغر و یاری افسانه (۱۴۰۳)، «بازخوانی وجوه اشتراک و افتراق بین اندیشة ایرانشهر و شهر ایرانی- اسلامی»، مطالعات میان‌رشته‌ای معماری ایران، ۳ (۵)، صص ۱-۲۰.
میثمی، جولی اسکات (۱۳۹۱)، تاریخ‌نگاری فارسی، ترجمۀ محمد دهقانی، تهران: نشر ماهی.
هروی، جواد (۱۳۸۲)، تاریخ سامانیان (عصر طلایی ایران بعد از اسلام)، تهران: امیر کبیر.
دوره 18، شماره 68 - شماره پیاپی 68
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 63-92

  • تاریخ دریافت 21 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 28 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 01 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405