تحول بازنمایی تاریخ در تصویر؛ مطالعه‌ای نظام‌مند بر محتوای دیداری کتاب‌های درسی تاریخ ایران در دورة قاجار و پهلوی (1315 ق-1320 ش)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکترای تاریخ، دانشکدۀ حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

چکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی سازوکارهای گفتمانی قدرت و دانش در تصاویر کتاب‌های درسی تاریخ ایران، به تحلیل آماری و محتوایی ۲۰۰۸ تصویر از ۷۶ عنوان کتاب درسی تاریخ متعلق به دوره‌های قاجار و رضاشاه می‌پردازد؛ داده‌ها از طریق گردآوری نظام‌مند و مستند از منابع معتبر ازجمله کتابخانۀ دیجیتال آیت‌الله بروجردی و پایگاه آقابزرگ به‌دست آمده است. چهارچوب نظری پژوهش بر تلفیق اندیشه فوکویی در باب گفتمان و رژیم‌های حقیقت با الگوی تحلیل محتوای کمی کریپندورف با رویکرد بین‌رشته­ای استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تصویر در کتاب‌های درسی نه بازنمایی بی‌طرف تاریخ، بلکه ابزاری برای تولید و بازتولید دانش تاریخی مشروع در چهارچوب نظم قدرت بوده است. در دورة قاجار، بازنمایی‌ها بیشتر بر شکوه سلطنت و تداوم سنت متمرکز بوده؛ در حالی‌که در دورة رضاشاه، تصویر در خدمت گفتمان دولت مدرن، ملی‌گرایی و انضباط فرهنگی قرار گرفته است. این پژوهش با ترکیب تحلیل آماری و گفتمانی، چشم‌اندازی نو برای فهم مناسبات قدرت، حافظة تاریخی و آموزش دیداری در ایران ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

The Evolution of Historical Representation in Imagery: A Systematic Study of Visual Content in Iranian History Textbooks during the Qajar and Pahlavi Eras (1897–1941)

نویسنده English

Amir Karimi
Ph.D. Student of History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

The present study aims to investigate the discursive mechanisms of power and knowledge in the images of Iranian history textbooks, and conducts a statistical and content analysis of 2008 images from 76 history textbooks from the Qajar and Reza Shah periods. The data were obtained through systematic and documented collection from reliable sources, including the Ayatollah Boroujerdi Digital Library and the Agha Bozorg database. The theoretical framework of the study is based on the integration of Foucault's thought on discourse and regimes of truth drawing on Krippendorff's quantitative content analysis model with an interdisciplinary approach. The findings show that the images in textbooks were not a neutral representation of history, but a tool for producing and reproducing legitimate historical knowledge within the framework of the power order. In the Qajar period, representations focused more on the glory of the monarchy and the continuity of tradition, while in the Reza Shah period, the image served the discourse of the modern state, nationalism, and cultural discipline. By combining statistical and discursive analysis, this research offers a new perspective for understanding power relations, historical memory, and visual education in Iran.

کلیدواژه‌ها English

History Textbooks
Visual Representation
Power/Knowledge
Qajar Period
Reza Shah Pahlavi
Quantitative Content Analysis
اکبری، محمدعلی (1393)، تبارشناسی هویت جدید ایرانی (عصر قاجاریه و پهلوی اول)، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
اکبری، محمدعلی و شکورقهاری، معصومه (1391)، «وجوه فرهنگی ایرانیت در متون درسی عصر پهلوی اول (کتاب‌های تاریخ، جغرافیا و ادبیات فارسی)»، مسکویه، سال 7، ش 23، صص 7-32.
امیری، حسن و ابراهیم‌زاده، عیسی (1389)، «ترسیم هویت ایرانی در کتاب‌های درسی ادبیات فارسی و تاریخ مقطع متوسطه ایران از سال 1320 تا 1344»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
بیگدلو، رضا و مرسلی، ثریا (1396)، «بازنمایی هویت نژادی در کتاب‌های درسی تاریخِ مدارس ابتدایی و دبیرستان در دورۀ پهلوی اول»، مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش‌نامۀ انجمن ایرانی تاریخ)، سال 9، ش 34، صص 1-24.
جعفریان، رسول (1403)، «تحلیل و تفسیر متن تاریخ ایران، دورۀ مقدماتی (1329 ق/ 1911م) تألیف آقاشیخ عبدالرزاق مسئله‌گوی قمی (م 1329 ش)»، آینۀ پژوهش، سال 35، ش 206، صص 617-756.
حامدی، زهرا (1392)، «آسیب‌شناسی تدوین کتب و مسائل آموزشی درس تاریخ در دورۀ رضاشاه»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال پنجم، ش 17، صص 21-40.
خسروانیان، حمیدرضا و ابراهیم‌زاده، عیسی (1387)، «ترسیم هویت ملی (ایرانی) در کتاب‌های درسی تاریخ متوسطه از سال 1343-1385»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید بهشتی.
سعیدی، حوریه (1379)، «مقدمه‌ای بر سیر تحول کتاب‌های تاریخ در مدارس از دارالفنون تا پایان دورۀ پهلوی اول»، تاریخ معاصر ایران، ش 13-14، صص 25-62.
سلیمی، حسین (1397)، «تبار رمانتیکی گفتمان ملت‌گرایی دورۀ پهلوی اول و آموزش هویت ملی در کتاب‌های درسی دبستان»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال دهم، ش 36، صص 77-104.
صفت‌گل، منصور (1378)، «تاریخ‌نویسی درسی در ایران از دارالفنون تا برافتادن فرمانروایی قاجاران»، دانشگاه انقلاب، ش 112، صص 153-196.
عسکرانی، محمدرضا (1389)، «آسیب‌شناسی آموزش تاریخ در نظام تعلیم و تربیت ایران: بررسی موردی عصر قاجار تا پایان دورۀ رضاشاه»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال دوم، ش 5، صص 143-170.
فرامرزی، اعظم، کلهر، محمد و خدری‌زاده، علی‌اکبر (1400)، «ترویج آموزه‌ها و مفاهیم ملی در محتوای کتاب‌های درسی تاریخ در عصر پهلوی دوم: کاربست نظریه تحلیل گفتمان تاریخی روث وداک»، پژوهش‌های تاریخی، سال 13، ش 4، صص 77-92.
کریمی، امیر (1403الف)، «کارکردهای ارتش‌سالارانۀ آموزش تاریخ در آلمان نازی و ایران دورۀ رضاشاه: مطالعۀ تطبیقی»، مطالعات تاریخ انتظامی، سال 11، ش 42، صص 83-104.
کریمی، امیر (1404الف)، «بازنمایی زنان در کتاب‌های درسی تاریخ دوره پهلوی دوم: تحلیل بر اساس اندیشه‌های فوکو»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، سال 15، ش 2، صص 195-233.
کریمی، امیر (1404ب)، «تدریس تاریخ در مدارس: چالش و راهکارها از دید نشریات ایران (1330-1357 ش)»، پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، سال 7، ش 2، صص 67-84.
کریمی، امیر (1404ج)، «میراث رضاشاهی در کتاب‌های درسی تاریخ پهلوی: رویکردی نشانه‌شناختی به بازنمایی قدرت و هویت»، مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش‌نامۀ انجمن ایرانی تاریخ)، سال 17، ش 65، صص 1-36.
کریمی، امیر، عباس قدیمی قیداری و محمد سلماسی‌زاده (1403ب)، «مطالعۀ تطبیقی کارکردهای آموزش تاریخ در آلمان نازی (1324-1312ش، 1933-1945م) و ایران دورۀ رضاشاه پهلوی (1304-1320ش، 1925-1941م)»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز.
ملائی توانی، علیرضا (1395)، گفتمان تاریخ‌نگاری رسمی دورۀ پهلوی پیرامون رضاشاه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ملائی توانی، علیرضا (1400)، چالش‌های تاریخ‌ورزی در ایران امروز، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
وجدانی، فرزین (1402)، تحول تاریخ‌نگاری در ایران معاصر: آموزش، ملی‌گرایی و فرهنگ نشر، ترجمۀ امیر سعید الهی، تهران: نشر کتاب پارسه.
 
کتاب درسی
کتاب درسی قاجار
امید، میرزا حسین‌خان (1343ق)، تاریخ ایران امید دورۀ سوم مخصوص سال سوم و چهارم مدارس ابتدایی ایران، بی‌جا: بی‌نا.
بیرجندی، سید محمد (1337ق)، تاریخ انقلاب کبیر فرانسه، تهران: کتابخانه سعادت.
تهرانی، محمدعلی (بی‌تا)، تاریخ مختصر انبیاء، تهران: کتابخانۀ علمی.
حکیم‌الهی قمشه‌ای، عبدالحسین (1335ق)، تاریخ مقدس اسلام: شرح حالات و غزوات و کلمات خاتم‌الانبیاء، تهران: کتابخانۀ گل‌بهار.
سید علی‌خان (1342ق)، تاریخ مختصر عالم مصور: مخصوص کلاس پنجم و ششم مدارس ابتدایی، تهران: کتابخانۀ مهدیه (تیمچۀ حاج‌الدوله).
فروغی، محمدحسین (1328ق)، تاریخ مختصر ملل شرق، بیجا: بی‌نا.
فروغی، محمدعلی (1315)، تاریخ اسکندر کبیر، بی‌جا: بی‌نا.
فروغی، محمدعلی (1318ق)، دورۀ ابتدایی از تاریخ عالم (ج 1)، تهران: بی‌نا.
فروغی، محمدعلی (1334ق)، تاریخ مختصر عالم برای سال پنج و ششم مدارس ابتدایی، تهران: سعادت.
فروغی، محمدعلی (1335ق)، تاریخ ایران از تکالیف سال پنجم و ششم مدارس ابتدایی، تهران: اقبال.
فروغی، محمدعلی (1343ق)، تاریخ مختصر عالم: برای سال پنجم و ششم مدارس، تهران: کتابخانه ایران (تیمچۀ حاج‌الدوله).
فروغی، محمدعلی (1343ق)، تاریخ مختصر ایران و عالم (پنج و ششم ابتدایی)، تهران: مطبعۀ حقیقت.
کاتوزیان تهرانی، محمدعلی (1331ق)، تاریخ مختصر انبیاء، تهران: کتابخانۀ علمی.
کازرونی، ابوالحسن (1332ق)، لطائف التواریخ: مشتمل بر تاریخ قدیم کلدان - مدی - فرس - مکدونیه برای شاگردان درجۀ سوم و چهارم، بی‌جا: بی‌نا.
لاویس، ارنست (1331ق)، اساس جمشیدی (تاریخ جهان و عمومی) درسی، ترجمۀ کریم‌خان معاون نظام، تهران: مطبعۀ میرزاعلی اصغر.
مترجم‌السلطنه، علی‌خان (1335ق)، تاریخ ایران: از تکالیف سال پنجم و ششم مدارس ابتدایی، تهران: کتابخانۀ اقبال.
میرزا حسین‌خان (1327ق)، تاریخ ایران، از تکالیف سال دوم، بی‌جا: بی‌نا.
میرزا حسین‌خان (1331ق)، تاریخ ایران از تکالیف سال دوم، تهران: چاپخانۀ مصدق.
 
کتاب درسی رضاشاه پهلوی
خسروپور، مجموعه امیر (1347)، تاریخ مختصر ایران و قسمتی از تاریخ عالم برای سال پنجم و ششم مدارس ابتدایی، تهران: کتابخانۀ سعادت.
رمزی، سید حسین‌خان (1307)، تاریخ مقدماتی ایران به‌ضمیمۀ عصر پهلوی، مختص سال دوم و سیم مدارس، تهران: کتابخانۀ علمیه اسلامی و اخوان کتابچی.
شیبانی، عبدالحسین و دیگران (1318)، تاریخ سال اول دبیرستان، تهران: چاپخانۀ مجلس.
فروغی، محمدعلی (1307)، تاریخ مختصر ایران و عالم برای سال پنجم و ششم مدارس ابتدایی ایران، تهران: مطبعۀ حسینی.
فرهودی، حسین (1315)، دورۀ تاریخ عمومی: جلد سوم برای سال سوم دبیرستان‌ها، تهران: شرکت مطبوعات.
فرهپور، میرزا مهدی‌خان (1308)، تاریخ عمومی فرهپور: مخصوص کلاس ششم مدارس ابتدایی، تهران: کتابخانه علمی (تهران) و کتابخانۀ دانش (کرمانشاه).
مترجم‌السلطنه زرین قلم، اقبال، حسین (1347)، تاریخ مختصر ایران: جهت سال سیم و چهارم مدارس ابتدایی ایران، تهران: کتابخانۀ اقبال.
وزارت فرهنگ (1319ب)، تاریخ: سوم دبیرستان‌ها، بی‌جا: چاپخانۀ بانک ملی ایران.
وزارت فرهنگ (1318)، تاریخ: سال اول دبیرستان‌ها، بی‌جا: چاپخانۀ مجلس.
وزارت فرهنگ (1319الف)، تاریخ سال دوم دبیرستان‌ها، بی‌جا: چاپخانۀ تابان.
یاسمی، غلامرضا رشید (1320)، تاریخ ایران برای تدریس در سال پنجم و ششم ابتدایی، تهران: انتشارات شرکت طبع کتاب.
 
اسناد
صورت مذاکرات جلسات شورای عالی آموزش‌وپرورش (معارف)، 1301، جلسۀ 4، تهران: دبیرخانۀ شورای عالی آموزش‌وپرورش.
صورت مذاکرات جلسات شورای عالی آموزش‌وپرورش (معارف)، 1302، جلسۀ 28، تهران: دبیرخانۀ شورای عالی آموزش‌وپرورش.
صورت مذاکرات جلسات شورای عالی آموزش‌وپرورش (معارف)، 1307، جلسۀ 119، تهران: دبیرخانۀ شورای عالی آموزش‌وپرورش.
صورت مذاکرات جلسات شورای عالی آموزش‌وپرورش (معارف)، 1316، جلسۀ 356، تهران: دبیرخانۀ شورای عالی آموزش‌وپرورش.
صورت مذاکرات جلسات شورای عالی آموزش‌وپرورش (معارف)، 1317، جلسۀ 374، تهران: دبیرخانۀ شورای عالی آموزش‌وپرورش.
صورت مذاکرات جلسات شورای عالی فرهنگ، 1317، جلسۀ 383، تهران: دبیرخانۀ شورای عالی آموزش‌وپرورش.
 
Chaput, C. (2009), "Regimes of truth, disciplined bodies, secured populations: an overview of Michel Foucault", Science Fiction Film & Television, 2(1), 91-104.
Foucault, M. (2020), “Power/knowledge”, in The new social theory reader, London: Routledge, 73-79.
Foucault, M. (1971), “Orders of discourse”, Social science information, 10(2), 7-30.
Krippendorff, K. (1989), “Content analysis”, International encyclopedia of communication, 1(1), 403-407.
Krippendorff, K. (2018), Content analysis: An introduction to its methodology, London: Sage publications.
Pfohl, S. (2017), “Foucault and the Visual Reconstitution of Criminological Knowledge”, Oxford Research Encyclopedia of Criminology and Criminal Justice, Oxford: Oxford Press.
Ruslan, A. (2024), “Analysis of History Textbooks: A Review of Michel Foucault’s Power Relations Theory”, KnE Social Sciences, 344-353.
Villadsen, K. (2015), “Governmentality: Foucault’s concept for our modern political reasoning”, in Education Policy and Contemporary Theory, London: Routledge, 147-159.
دوره 18، شماره 68 - شماره پیاپی 68
تابستان 1405
تابستان 1405
صفحه 93-134

  • تاریخ دریافت 27 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 27 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 11 مرداد 1405
  • تاریخ انتشار 01 مرداد 1405